Ўзбекистонда 20 мартдан Хитойнинг Temu маркетплейси блокланади. Истиқболли лойиҳалар миллий агентлиги ва Солиқ қўмитаси ушбу қарор Ўзбекистон резиденти бўлган юридик шахсларгина электрон савдо платформалари оператори бўлиши мумкинлиги кўзда тутилган ҳукумат қарорига мувофиқ қабул қилинганини маълум қилди. Фуқароларга Temu орқали буюртма бермаслик, аллақачон берилган буюртмалар учун пулни қайтариб олиш учун ариза ёзиш тавсия этилади. «Dunyouzbeklari.Com» ИЛМА электрон тижорат бўлими бошлиғи Камронбек Муҳаммадиев билан ушбу хизматнинг блокланиши сабаблари ҳақида суҳбатлашди.
— Нима учун Temu’га киришни чеклаш тўғрисида қарор қабул қилинди?
— Вазирлар маҳкамасининг 2024 йил 26 декабрдаги қарорининг 2-бандида фақат Ўзбекистон резиденти бўлган юридик шахслар электрон тижорат (электрон савдо платформалари/бозорлари, буюртма агрегаторлари ва рақамли стриминг хизматлари) оператори бўлиши мумкинлиги белгиланган. Мазкур низом қарор расмий эълон қилинган кундан, яъни 28 декабрдан кучга кирди.
1 июлдан e-тижорат операторларини рўйхатдан ўтказиш бўйича хабар бериш тартиби кучга киради. Ҳозир биз тегишли қонунлар ва Вазирлар маҳкамасининг қарори лойиҳасини ишлаб чиқдик. Лицензиялаш тўғрисидаги қонунга ушбу фаолият турини киритиш учун ўзгартиришлар киритилиши керак.
Шунингдек, Вазирлар маҳкамасининг 88-сонли қарорига киритиладиган хабар бериш тартиби паспорти ҳам тайёрланди. Хабар бериш тартиби license.gov.uz портали орқали бошқа ҳар қандай фаолият турларида бўлгани каби амалга оширилади.
— Нега 20 мартдан бошлаб бозорга киришни чеклашга қарор қилинди?
— Биз ахборот хабарини эълон қилдик. Ҳозир фуқароларимиз Temu’дан фаол фойдаланиб, буюртма бермоқда. Биз аҳолини хизмат чекловлари ҳақида 16 кун олдин хабардор қилдик, шунда одамлар бугундан бошлаб ушбу хизмат орқали буюртма беришни тўхтатади.
Буюртма қилганлар учун биз Temu билан етказиб бериш вақтларини кўриб чиқдик — жараён икки ҳафтадан бир ойгача давом этади. Шу вақт ичида ёки товарлар келди ёки икки ҳафта ичида улар буюртмани бекор қилди ва пулни қайтариб берди.
— Истиқболли лойиҳалар миллий агентлиги чет эл хизматларини атайин танлаб тўсиб қўйганликда айбланди. Нега иш фақат Temu билан чегараланди?
— Ахборот хабарида таъкидлаганимиздек, Temu Google Tax тўловчиси (ҚҚС-офис) сифатида Солиқ қўмитаси реестрига киритилмаган. Ушбу рўйхатда ҳозир Amazon, eBay ва бошқалар киради — уларнинг барчаси ҚҚС тўлайди.
Ҳозирда хорижий хизматларга иккита вариант таклиф қилинмоқда: улар ёки ҚҚС бўлимида рўйхатдан ўтади, ёки бу ерда юридик шахс очади, резидент бўлади ва қонунга мувофиқ тадбиркорлик қилади.
Бу селектив чора эмас. Биз Ўзбекистонда фаолият юритаётган барча халқаро платформаларни Солиқ қўмитаси ва Монополияга қарши кураш қўмитаси билан биргаликда қонунчиликка мувофиқлигини кузатамиз ва ўрганамиз.
Биринчидан, ИЛМА ҳам, Солиқ қўмитаси ҳам Temu билан расман боғланган. Мурожаатда улар солиқ органларида рўйхатдан ўтиш ёки юридик шахс очиш ниятлари йўқлиги, яъни ҳеч қандай солиқ тўлашни истамасликлари ҳақида расман жавоб берди. Компания улар халқаро платформа эканини, улар бу ерда ишламаслигини ва гўёки фойда келтирмаётганини айтди.
Иккинчидан, Temu ҳозирда катта савдо ҳажмига эга, бу хизмат биринчи ўринда турган App Store ва Google Play’да энг кўп юклаб олинган иловалар рўйхатидан ҳам яққол кўриниб турибди.
Нега бундай бўлаётгани ҳақида чиқишларимиз давомида тушунтиришлар берган эдик. Компания нархларни тушириш ва агрессив маркетинг кампанияларида жуда фаол иштирок этади.
Буюртма берганингизда, Temu қуйидаги маълумотларни сўрайди. «Паспорт рақами» ва «ЖШШИР» бўлимлари уларни тўлдириш ихтиёрий эканини кўрсатади. Қуйида қайд этилишича, Ўзбекистон қонунчилиги фуқаролардан паспорт ва ЖШШИРни тақдим этиши шарт.
Учинчидан, Temu ва бошқа бозорлар орқали хориждан Ўзбекистонга буюртма бераётганда фамилия, исм, отасининг исми ва туғилган санани ўз ичига олган шахсий маълумотларни киритиш керак. Бундан ташқари, Temu жисмоний шахснинг шахсий идентификация рақамини (ЖШШИР) сўрайди. Бу жуда муҳим шахсий маълумотлар.
Бозорда B2C (бизнесдан истеъмолчига) модели мавжуд. Товарларни жисмоний шахс номига етказиб бериш учун улар ЖШШИР сўрайди. Товарларни божхонадан ўтказиш учун улар жўнатмани рўйхатдан ўтказиши керак. Акс ҳолда, божхона бундай жўнатманинг ўтишига рухсат бермайди.
Улар одатдаги бизнес каби ишламайди. Ўзбекистонда ҳар чоракда 1000 АҚШ доллари миқдорида божсиз импорт стандарти мавжуд. Бу чегара қонун билан белгиланган. Чет элдан 1000 долларга божсиз буюртма бериш ҳар бир фуқаронинг ҳуқуқидир.
Amazon’дан буюртма берганингизда, платформа ҚҚС тўлайди. Мен сизга яна бир нечта мисоллар келтираман. Мисол учун, ўтган йили бизга иккита йирик рус платформаси келди — Оzon ва Wildberries. Улар нафақат солиқ идораларида рўйхатдан ўтган, балки Ўзбекистонда расмий ваколатхоналарини ҳам очган.
Яъни бу ерда уларнинг маҳаллий компаниялари бор. Улар шахсий маълумотларни бу ерда мос равишда сақлайди. Улар Персоналлаштириш агентлиги реестрида рўйхатдан ўтган. Агентлик Ўзбекистон фуқароларининг шахсий маълумотларига ишлов берадиган ва сақлайдиган субъектларнинг ҳисобини юритади. Улар барча қоидаларга риоя қилади.
Солиқ қўмитасининг мамлакатимиз ҳудудида электрон хизматлар кўрсатувчи хорижий компаниялар ва маркетплейслар рўйхати мавжуд. Электрон савдо платформалари реестрида компаниялар солиқ хизмати билан боғланган ва интеграциялашган. Барча фискал чекларни чиқарадиган деярли 80 компания мавжуд.
Ўзбекистон фуқароларига товар ва хизматларни сотаётган барча шахслар ҳар кимга фискал чек бериши шарт.
Кўриб турганингиздек, биз очиқмиз ва компанияларга «қўниш» жараёнида ёрдам беришга ва уларга ҳамроҳлик қилишга тайёрмиз. Бу ерда йирик тизим ташкил этилган бўлиб, у бошқа жиҳатлар қаторида истеъмолчилар ҳуқуқларини ҳимоя қилади ва мамлакат бюджетига солиқлар йиғилишини таъминлайди.
Масалан, фуқароларимиз сифатсиз товарларни мен айтиб ўтган платформалардан олган бўлса, уларни бемалол алмаштириб, пулларини қайтариб олиши мумкин.
Ва алоқа ўрнатмайдиган ва ваколатхонага эга бўлмаган хорижий платформаларда истеъмолчилар товарлар ва маблағларни қайтариб бера олмаслиги мумкин.
Temu’нинг пулни қайтариш жараёни ўз қоидалари билан тартибга солинади. Ўзбекистонда Фуқаролик кодекси ва бошқа қонун ҳужжатларида қайси товар ва қайси муддатда қайтарилиши мумкинлиги, қайси товарни қайтариб бўлмаслиги ва ҳоказолар белгилаб қўйилган.
Бундан ташқари, курьерлик почта жўнатмаларида ҳеч қандай текширув ўтказилмайди — на фитосанитар, на гигиеник, на ветеринария. Мувофиқлик сертификати талаб қилинмайди.
Хорижий бозорлар аллақачон саноат миқёсида фаолият юритиб, товарларни сотмоқда ва ўзини виртуал мегамаркет сифатида тутмоқда. Бу энди курьерлик жўнатмаларининг классик схемасига тўғри келмайди, яъни вақти-вақти билан товарларни жўнатади.
Умуман олганда, бу чегара, масалан, чет элдаги қариндоши ёки дзсти товар ёки совға жўнатганда, бу жўнатма божхона тўловларига тортилмаслиги учун киритилган.
Айтганча, биз Temu ва умуман халқаро платформалардан товарларни божсиз олиб киришнинг бир қисми сифатида божхона тўловларини тўлашни талаб қилмаймиз. Кўп одамлар чалкашмоқда. Бу солиқлар ҳақида.
— Жисмоний жиҳатдан блокировка қандай амалга оширилади?
— Биз ўзимиз тўсиқ қўйишда бевосита иштирок этмаймиз. Бунинг учун ваколатли органлар мавжуд. Бу уларнинг ички тартиблари.
— Ўзбекистонда Temu’дан ташқари яна кимни блоклаш мумкин?
— Айни пайтда биз бир қатор бошқа хорижий бозорлар бўйича тадқиқотлар олиб бормоқдамиз, бироқ якуний қарор ҳали қабул қилинмагани учун уларнинг номини айтишга ҳали эрта. Бу йўналишда ишлар олиб борилмоқда ва тегишли қарорлар қабул қилингандан сўнг эълон қилинади.
5 март куни блокировка режалари эълон қилинган куннинг эртасига Temu Uzcard ва Humo карталари билан тўлаш имкониятидан маҳрум бўлди. Шу билан бирга, хизмат Ўзбекистондан Visa орқали тўловларни қабул қилишни давом эттирмоқда (верификация қилиш учун сўм Visa картасидан фойдаланилди).
Камронбек Муҳаммадиев Spot нашрига берган интервьюсида 2024 йил декабрь ойида Temu’га Ўзбекистондан ҳар куни 45 мингта буюртма берилгани ҳақида маълум қилди. Бу ойига 1,35 миллион буюртма. Минимал харид миқдорини 100 минг сўм деб оладиган бўлсак, ойига 135 миллиард сўмни ташкил этади. Доллар билан ҳисобланганда бу 10,5 млн.
«Тему октябрь ойидан буён фаол ишлаётганини ҳисобга олсак, беш ой ичида мамлакатдан олиб чиқилган маблағлар миқдори камида 50 миллион долларни ташкил этади. Бу Ўзбекистон иқтисодиётидан солиқ ёки инвестициялар кўринишида қайтмай чиқиб кетаётган жуда катта маблағ», — деди у.