Олий Мажлис Қонунчилик палатаси 16 сентябрь куни бўлиб ўтган мажлисда Ўзбекистонда ислом банкини жорий этиш тўғрисидаги қонун лойиҳасини биринчи ўқишда қабул қилди.
Марказий банк раиси ўринбосари Аброрхўжа Турдалиевнинг маълум қилишича, ҳужжат президентнинг 2023 йил 5 сентябрдаги қарори (ПҚ-292) ва 2024 йил 30 августдаги фармони (ПФ-132) ижросини таъминлаш мақсадида Марказий банк томонидан хорижий ва маҳаллий экспертлар кўмагида ишлаб чиқилган.
Унинг эслатишича, ислом молияси ўзига хос тамойиллар асосида қурилади: қўшимча мукофот эвазига маълум муддатга қарзга пул бериш, Ислом динида рухсат этилмаган фаолиятни молиялаштириш, шунингдек, шартномаларда ҳаддан ташқари ноаниқликка йўл қўйиш тақиқланади. Ушбу тақиқларга риоя қилиш доимий назорат остида бўлиши керак.
«Шу муносабат билан ўз фаолиятида исломий молия стандартларига мувофиқлигини таъминлаш мақсадида исломий банкларда зарур билим ва тажрибага эга мутахассислардан ташкил топган исломий молия кенгаши, исломий молия бўлими ва исломий молия аудити фаолиятини йўлга қўйиш керак», — деди Марказий банк раҳбари ўринбосари.
Бундан ташқари, исломий молияда савдо ва ҳамкорликни молиялаштириш асосий усуллар ҳисобланади. Бироқ, «Банклар ва банк фаолияти тўғрисида»ги қонуннинг 7-моддасига мувофиқ, банкларга тўғридан-тўғри савдо фаолияти билан шуғулланиш, юридик шахслар ташкил этиш ёки уларнинг устав капиталида иштирок этиш тақиқланади, бу эса чекловларни келтириб чиқаради.
Бундан ташқари, Солиқ кодексига мувофиқ, товарларни реализация қилиш бўйича айланма ҚҚС солиш объекти сифатида эътироф этилади. Бу эса, савдо орқали амалга ошириладиган исломий молиявий хизматларнинг анъанавий молиявий хизматларга нисбатан қимматроқ бўлишига олиб келади.
Турдалиевнинг сўзларига кўра, исломий банкни тўлиқ жорий этиш нафақат қонунчиликдаги чекловларни олиб ташлашга, балки институтсионал асосларни яратишга қаратилган комплекс ёндашувни талаб қилади.
Шу муносабат билан Солиқ ва Фуқаролик кодексларига, шунингдек, 8 та қонунга халқаро тажрибадан, шу жумладан, Малайзия, Туркия, БАА ва қўшни давлатлар тажрибасидан келиб чиқиб, бир қатор тузатишлар киритиш таклиф этилмоқда.
Унинг қўшимча қилишича, қонун лойиҳасида «исломий банк фаолияти», «исломий молиявий фаолият», «исломий молиявий операциялар», «исломий молиявий стандартлар» ва «институтсионал депозит» тушунчаларини киритиш кўзда тутилган.
«Исломий банк фаолиятини амалга ошириш ҳуқуқини берувчи лицензия жорий этилмоқда, шунингдек, уни олиш учун талаблар белгиланмоқда. Ушбу лицензия тўлақонли ислом банкини очиш ва анъанавий банк доирасида «ислом дарчаси»ни яратиш имконини беради», — деди Марказий банк раиси ўринбосари.
Шунингдек, асосий исломий молиявий операциялар: муробаҳа, мудораба, мушорака, вакала, салам аниқланади. Исломий фаолиятни амалга оширувчи банкларга тўғридан-тўғри савдо фаолияти билан шуғулланишга, юридик шахслар ташкил этишга ва компанияларнинг устав капиталидаги улушларни чекловларсиз сотиб олишга рухсат бериш таклиф этилмоқда.
«Марказий банкда ва банкларда исломий молия кенгаши ташкил этилиши, уларнинг вазифа ва функциялари белгиланмоқда. Марказий банкка кредит ташкилотлари учун исломий молия стандартларини тасдиқлаш, банкларнинг исломий молия кенгашига ва унинг аъзоларини баҳолашга доир талабларни белгилаш ваколати берилмоқда», — деди Турдалиев.
Шунингдек, қонун лойиҳаси билан Ўзбекистонда Исломий молия операциялари учун махсус солиқ режими жорий этилиши кўзда тутилган.
Унинг фикрича, ушбу ҳужжатнинг қабул қилиниши Ўзбекистонда ислом банк ишини халқаро стандартларга мувофиқ амалга ошириш учун зарур ҳуқуқий асос яратади.
«Бу, ўз навбатида, аҳоли ва тадбиркорлик субъектларига исломий молиявий хизматлар кўрсатувчи исломий банклар, исломий „дарчалар“ ва исломий микромолиявий ташкилотларни ташкил этиш имконини беради. Натижада муқобил молиявий хизматлардан фойдаланиш имкониятлари кенгаяди, шунингдек, бизнесни молиявий қўллаб-қувватлашнинг янги воситалари жорий этилади,» — деди Турдалиев.
Депутатлар қонун лойиҳасини биринчи ўқишда бир овоздан маъқулладилар. Энди уни маромига етказиб, иккинчи ва учинчи ўқишга киритиш ва қонунни Сенатга кўриб чиқиш учун юбориш керак.
Эслатиб ўтамиз, 2018 йилда Ўзбекистонда исломий банк иши ва молиялаштириш инфратузилмасини яратишга оид президент қарори лойиҳаси ишлаб чиқилиб, муҳокамага қўйилган эди. Ҳужжатда фоизлар (рибо) кўринишидаги ҳақ тўлашни тақиқлаш, фойда ва зарарни тадбиркор билан лойиҳадаги иштирок улушларига мутаносиб равишда тақсимлаш, суғурта фаолиятини амалга ошириш (такафул), лизинг фаолияти (ижара), қимматли қоғозлар билан операциялар (сукук) ва исломий молия тамойилларига асосланган бошқа операциялар бўйича меъёрий ҳужжатларни ишлаб чиқиш кўзда тутилган эди.
Шунингдек, президентнинг 2022 йил августи ва 2023 йили бўлиб ўтган тадбиркорлар билан учрашувларида ҳам исломий молия масаласи кўтарилган эди. Марказий банк раиси ўринбосари Беҳзод Ҳамроев 2024 йил майида Исломий банкинг тўғрисидаги қонун лойиҳаси ишлаб чиқилгани, у жорий йилда парламентга киритилишини айтган эди.