Тадқиқотлар сони ошганига қарамай музликлар ва қор қоплами динамикасини тушуниш даражаси ҳануз чекланган ҳолатда қолмоқда. Тошкентда бўлиб ўтган конференцияда Ўзбекистон, Қирғизистон, Қозоғистон, Швейцария ва Германия мутахассислари муаммоларини муҳокама қилди, деб хабар бермоқда Gazeta мухбири.
ЮНЕСКОнинг Олмаотадаги минтақавий бюросидан Лариса Когутенконинг сўзларига кўра, Марказий Осиёда криосфера ҳолатини таҳлил қилиш жараёнида учта асосий муаммо аниқланган: қор, музликлар, сув ва метеошароитлар бўйича маълумотлар етишмаслиги; уларни тўғри талқин қилишдаги қийинчиликлар; шу маълумотларни қайта ишлаб, қарор қабул қилувчи шахсларга етказа оладиган мутахассислар танқислиги.
«Ҳатто олимлар ҳам мавжуд маълумотларни қандай умумлаштириш ва қайта ишлашни доимо билмайди. Масалан, муз массаси балансидан қишлоқ хўжалиги оладиган сувнинг кубометрларига қандай ўтиш мумкин? Бизга керак бўлган рақамлар ҳам, билимлар ҳам шу, лекин уларни ҳамиша тўғри талқин қила олмаймиз», — деди эксперт.
Когутенко таъкидлашича, минтақада кадрларни тизимли тайёрлаш етарли даражада йўлга қўйилмаган. Бу муаммони ҳал этиш учун миллий режалар ва субминтақавий ҳаракат дастури ишлаб чиқилмоқда. У беш йўналишни қамраб олади: методологияларни ривожлантириш, кузатувлар тармоқларини кенгайтириш, илмий институтлар ва гидромет хизматлари ўртасида ҳамкорликни яхшилаш, мутахассисларни тайёрлаш ва аҳолини хабардор қилиш.
Фото: Дилявер Аблякимов / Gazeta.
Конференция иштирокчилари кўплаб илмий моделлар амалда қўллаш учун ҳаддан ташқари мураккаблигича қолиб кетаётганига урғу берди.
Германиянинг Геотадқиқотлар маркази илмий ходими Аброр Ғафуров таъкидлашича, сиёсатчиларга мавҳум моделлар эмас, балки аниқ рақамлар керак.
«[Илмий] моделлардан фойдаланишни соддалаштириш керак. Сиёсатчиларга аниқ маълумот зарур: қанча сув бор, қандай ўзгаришлар кутилмоқда ва янги шароитларга — минтақадаги иқлим ўзгаришига — тайёргарлик кўриш учун қандай чоралар кўриш керак», — деди Ғафуров.
Унинг сўзларига кўра, фақат олимлар учун эмас, балки бошқарувчилар учун ҳам очиқ бўлган маълумотлар базаси ва илмий моделлардан иборат қўшма минтақавий платформалар яратиш муҳим.
International Water Management Institute (IWMI) вакили Бунёд Холматов давлатлар ўртасидаги ҳамкорлик, тажриба алмашиш ва муваффақиятли амалиётларни мослаштириш муҳимлигини таъкидлади. У ЕИ томонидан молиялаштирилган Hydro4U лойиҳаси мисол сифатида келтирди, унинг доирасида Қирғизистон ва Ўзбекистон балиқларни ўтказувчи турбиналар ўрнатган. Улар бир вақтнинг ўзида энергия ишлаб чиқариш, маблағ тежаш ва дарёларнинг биохилма-хиллигини сақлаш имконини бермоқда.
Иллюстратив сурат. Фото: Евгений Сорочин / Gazeta.
Гидроэнергетика бўйича лойиҳалардан ташқари, минтақада сув ресурсларини мониторинг қилиш тизимларини ривожлантиришга қаратилган йирик ташаббуслар амалга оширилмоқда. Шулардан бири — WE-ACT (Water Efficient Allocation in a Central Asian Transboundary River Basin) бўлиб, у ЕИ, Буюк Британия, Швейцария ва Марказий Осиё мамлакатлари иштирокида Horizon Europe дастури доирасида молиялаштирилган. Лойиҳа 2023 йилда тўрт йил муддатга ишга туширилган. Унинг мақсади — Сирдарё ва Норин дарёлари сув ресурсларини тақсимлаш самарадорлигини ошириш.
Швейцариянинг Portolan нотижорат ташкилоти директори ва WE-ACT ҳамкори Макс Линсеннинг айтишича, Қирғизистон ва Ўзбекистонда Сирдарёнинг юқори қисмида аллақачон автоматик станциялар ўрнатилган бўлиб, улар ҳарорат, намлик, қор миқдори, музлик массаси баланси ва дарё оқими кўрсаткичларини қайд этмоқда. Келгусида яна 25−30 та шундай станция ўрнатиш режалаштирилмоқда.
Линсен таъкидлашича, лойиҳа мавжуд мониторинг тизимларига интеграция қилинади ва сиёсий қўллаб-қувватлашга муҳтож: «Биз масъул идоралар билан ишлаяпмиз, ускуналарни танлаяпмиз, тизимларга хизмат кўрсатиш ва маълумотларни қайта ишлаш учун мутахассисларни тайёрлаяпмиз. Бу лойиҳанинг барқарорлиги учун муҳим аҳамиятга эга».
Лариса Когутенко қўшимча қилишича, ЮНЕСКО криосфера бўйича «катта билимлар платформаси» яратиш имкониятини кўриб чиқмоқда. У ерда маълумотлар олимлар, бошқарувчилар ва аҳоли учун ҳам тушунарли шаклда тақдим этилади.
Ўзбекистон Миллий университети профессори Фазлиддин Ҳикматовнинг таъкидлашича, гидрология, криосфера ва иқлим бўйича тўпланган маълумотлар фақат илмий мақолаларда эмас, балки ўқув курсларида ҳам қўлланилиши керак. Шунда янги авлод мутахассислари иқлим ўзгариши билан боғлиқ муаммоларга яхшироқ тайёргарлик кўради.