Ўзбекистон ҳукумати олтин нархининг ошиши туфайли кўпроқ даромад олмоқда, аммо харажатларни прогнозлардан тезроқ оширмоқда. Бу Марказий банк томонидан ишлаб чиқилган 2026 йил ва 2027 — 2028 йилларга мўлжалланган пул-кредит сиёсатининг асосий йўналишлари концептуал лойиҳасидан англашилади.
Регулятор ҳисоботига кўра, биринчи ярим йилликда консолидациялашган бюджет даромадлари ва харажатлари (давлат бюджети, давлат мақсадли жамғармалари бюджетлари, бюджет ташкилотларининг бюджетдан ташқари жамғармалари ва Тикланиш ва тараққиёт жамғармаси маблағлари) ўртасидаги тафовут қисқарган. Агар биринчи ярим йилликда консолидациялашган бюджет тақчиллиги ЯИМга нисбатан 1,9 фоизни ташкил этган бўлса, бир йил олдинги 2,4 фоиз ўрнига фақат иккинчи чорак (апрель-июнь) якунларига кўра, кўрсаткич ЯИМга нисбатан 3,4 фоизга ёки 16 трлн сўмга етди.
Бу йил давлат бюджети даромадлари асосан олтин нархининг ошиши ҳисобига харажатлардан тезроқ ўсмоқда, бироқ бюджет харажатлари динамикаси ҳам сезиларли даражада тезлашди. Хусусан, давлат бюджети даромадлари тўққиз ойда йиллик ҳисобда 20,6 фоизга (2024 йилнинг шу даврида — 19 фоиз), харажатлари эса 20,5 фоизга (бир йил аввал — 9 фоиз) ўсди.
Бюджет харажатларининг режага нисбатан бажарилиши ўтган йилнинг шу давридаги 78,1 фоиз ўрнига 90,4 фоизни ташкил этди. Яъни, бу даврда давлат бутун йилга мўлжалланган харажатлар режасини 90,4 фоизга бажарди. Бир йил олдин худди шу даврда у йиллик режанинг атиги 78,1 фоизини сарфлашга улгурган эди.
МБнинг қайд этишича, жорий маълумотлар рағбатлантирувчи фискал сиёсат давом этаётганидан далолат беради, яъни ҳукумат иқтисодиётни қўллаб-қувватлаш учун фаол харажат қилмоқда. Бироқ, иккинчи чоракда фискал туртки салбий шаклланган (давлат олдингига қараганда камроқ пул сарфлаши ёки харажатлар ўсишини секинлаштириши бюджетнинг иқтисодиётга таъсирини сусайтиради), бу эса йил бошига нисбатан мўътадил рағбатлантиришни кўрсатади ва биринчи ярим йилликда ЯИМ ўртасидаги тафовутнинг ўртача ўсишига олиб келди.
Йил бошида режалаштирилган фискал тақчиллик ялпи ички маҳсулотнинг 3 фоизи доирасида сақланиб қолганига қарамай, юқори даромадлар, асосан олтин нархининг ошиши ҳисобига бюджет харажатлари кутилганидан ошиб кетди.
Марказий банк маълумотларига кўра, бундай динамика ички иқтисодий фаолликни қўллаб-қувватлайди, шу билан бирга ялпи талабни кучайтиради ва инфляцион босимнинг сақланиб қолишига ёрдам беради.
Олтин ва харажатлар
Аввалроқ Халқаро валюта жамғармаси Ўзбекистон ҳукуматига олтин нархининг бюджет харажатларига таъсирини юмшатишни тавсия қилганди. Олтиннинг беқарор нархлари юқори нархларда харажатларга инфляцион босим ўтказиш хавфини ва паст нархларда харажатларнинг пасайиши хавфини келтириб чиқаради, бу эса макроиқтисодий тебранишларни кучайтиради. Шу сабабли, Ўзбекистонга олтин нархи ўзгаришининг давлат харажатларига таъсирини минималлаштиришга интилиш тавсия этилди.
Бошқача айтганда, Ўзбекистоннинг давлат молияси олтин нархининг ўзгаришига сезгир ва бундай тебранишлар бюджетни беқарорлаштириши мумкин.
Хусусан, олтин нархи ошса, экспорт кўпроқ даромад келтиради. Бу давлат харажатларининг ошишига олиб келиши мумкин, чунки бюджетда кўпроқ маблағ пайдо бўлади. Аммо бундай ўсиш вақтинчалик бўлиши ва инфляция босимини келтириб чиқариши мумкин — иқтисодиётда нархлар кўтарила бошлайди.
Олтин нархи тушганда, бюджет даромадларнинг бир қисмини йўқотади. Натижада давлат харажатларни қисқартиришга мажбур бўлади, бу эса иқтисодий ўсишни секинлаштириши ва ижтимоий соҳага салбий таъсир кўрсатиши мумкин.
Эслатиб ўтамиз, январь-июнь ойларида давлат бюджети даромадлари 144,2 трлн сўмни ташкил этди, бу 2024 йилнинг шу даврига нисбатан 19,2 фоизга кўпдир. Харажатлар 16 фоизга ошиб, 173,3 трлн сўмни ташкил этди. Ижтимоий харажатларга 86,2 трлн сўм йўналтирилди — бу бюджетнинг барча харажатларининг 49,8 фоизини ташкил этади. Бу ўтган йилнинг биринчи ярмига (49,5%) нисбатан бироз кўпроқ.