Ўзбекистон хизматлар экспортини оширди ва савдо географиясини кенгайтирди, бироқ экспорт даромадларининг муҳим қисми товарга боғлиқлигича қолмоқда. Бу ҳақда Марказий банк шарҳида айтилади.
Регуляторга кўра, Ўзбекистон иқтисодиёти экспортида саноат ва хомашё улуши юқори кичик очиқ иқтисодиётлигича қолмоқда. Шунинг учун жаҳон иқтисодиётидаги тебранишлар ташқи савдо динамикасига сезиларли таъсир кўрсатади.
Хизматлар экспортининг ўсиши
Экспорт таркиби (товар, хизматлар ва олтин), шунингдек, хизматлар ва товарлар улушининг экспортнинг умумий ўсишига қўшган ҳиссаси.
Сўнгги йилларда экспорт ҳажмининг барқарор ўсиши жаҳон бозорларидаги қулай вазият, савдо ҳамкорлари иқтисодиётининг барқарор ўсиб бораётгани, юқори ташқи талаб ва халқаро алоқаларнинг кенгайгани билан изоҳланади.
Марказий банкнинг қайд этишича, таркибий ўзгаришлар таъсирида мамлакатнинг хизматлар экспортидаги улуши, хусусан, транспорт, туризм, ахборот-коммуникация технологиялари соҳаларида сезиларли даражада ошиб бормоқда.
Масалан, 2018−2024 йилларда:
- туризм хизматлари экспорти 3,4 баравар ошди,
- IT хизматлари экспорти — 4 баравар,
- транспорт хизматлари экспорти — 1,7 баробар.
Бу даврда ўртача маҳсулот экспорти йилига 10 фоизга, хизматлар экспорти эса 21 фоизга ўсди. 2022 йилнинг ўрталаридан бошлаб хизматларнинг умумий экспорт ўсишига қўшган ҳиссаси (олтиндан ташқари) товарлар экспортидан ошиб кетди.
Географик кенгайиш
2017 ва 2024 йилларда олтинсиз Ўзбекистон экспортининг умумий ўсишига мамлакатлар ҳиссаси / экспортдаги мамлакатлар улуши.
Марказий банк маълумотларига кўра, экспорт географияси сезиларли даражада кенгайди.
Агар 2017 йилда Россия, Хитой, Қозоғистон ва Туркия экспортнинг тахминан 64 фоизини ташкил қилган бўлса, 2024 йил охирига келиб уларнинг умумий улуши 44 фоизга қисқарди.
Бу мамлакатларга юк ташиш ҳажми ўсишда давом этаётган бўлса ҳам, Хитой, Қозоғистон, Туркия, Россия, Эрон ва Корея Республикаси каби мамлакатларга экспорт улушининг пасайиши кузатилди. Бироқ бу давлатларга экспорт ўсиш суръати бироз секинлашди.
Шу билан бирга, санаб ўтилган анъанавий ҳамкорлар Ўзбекистоннинг асосий экспорт йўналишлари сифатидаги мақомини сақлаб қолган.
Шу билан бирга, Франция, АҚШ, БАА, Покистон, Озарбайжон ва бошқа мамлакатларга етказиб бериш ҳажми ошди, бу уран, нефть маҳсулотлари, пахта иплари, ўғитлар, мис, маиший техника ва озиқ-овқат маҳсулотларига бўлган талабнинг ортиши билан боғлиқ.
Экспорт номенклатураси ва экспорт нархлари индекси.
Экспорт қилинадиган товарлар сони қарийб икки баравар кўпайди — 2017 йилдаги 2245 тадан 2024 йилда 4359 тага етди.
Хусусан, экспорт учун қуйидагилар тақдим этилади:
- 300 дан ортиқ турдаги озиқ-овқат маҳсулотлари (асосан дуккакли ва ун),
- 400 га яқин кимёвий маҳсулотлар,
- 300 га яқин турдаги тайёр тўқимачилик маҳсулотлари,
- 180 дан ортиқ турдаги металл буюмлар,
- 780 дан ортиқ турдаги машина ва ускуналар, жумладан, маиший техника.
Хомашёга қарамлик хавфи
Марказий банкнинг фикрича, экспорт нархларининг ўсиши кўп жиҳатдан жаҳон нархларининг юқорилиги билан боғлиқ. 2024−2025 йилларда экспорт нархлари индекси ўртача 35% ни ташкил этади, бу ўтган йилларга нисбатан юқори.
Шу билан бирга, регулятор хомашёга қарамликнинг давом этиши ташқи савдо тушумларини жаҳон нархларининг ўзгаришига нисбатан сезгирроқ қилишидан огоҳлантирмоқда.
2021 йилдан 2025 йилнинг биринчи ярмигача Ўзбекистон экспортида хомашё ва ярим тайёр маҳсулотларнинг улуши тахминан 66 фоизни ташкил этади.
Қолаверса, Ўзбекистон савдо мураккаблиги индекси бўйича минтақанинг аксарият давлатларидан устун туради. Мамлакат 2017 йилдаги 78-ўриндан 2023 йилда 66-ўринга кўтарилди.
Эслатиб ўтамиз, Ўзбекистоннинг ташқи савдо айланмаси январь-сентябрь ойларида 59,8 млрд долларни (+22,9%) ташкил этди. Экспорт 33,3% ўсди, импорт — 15,6%. Бу ўсиш, биринчи навбатда, олтин ва хизматлар экспортининг кўпайиши, шунингдек, Хитой, Россия, БАА, Афғонистон ва Ҳиндистон билан савдо ҳажмининг ошиши ҳисобига таъминланди.