Ўзбекистоннинг давлат қарзи йил бошидан буён қарийб 3,75 млрд долларга ошиб, 1 октябрь ҳолатига кўра, 43,97 миллиард долларни ташкил этди. Бу Иқтисодиёт ва молия вазирлиги маълумотларидан келиб чиқади.
Ташқи қарз давлат ва хусусий қарзлардан иборат. Янгиликда гап давлат қарзи ҳақида кетмоқда. Эслатиб ўтамиз, «хусусий» секторда асосан давлат иштирокидаги компаниялар ва банклар мавжуд (давлат банк секторининг қарийб 65 фоизига эгалик қилади, шунингдек, миллиардлаб долларлик қимматли қоғозлар чиқарган UzAuto Motors ва «Ўзбекнефтгаз», Ўзбекисмон Миллий банки, «Ўзсаноатқурилишбанк» ва НКМКга эгалик қилади ёки улушларига эга).
Қарзнинг ўсиш сурати аста-секин секинлашди: агар биринчи чоракда кўрсаткич 5,9 фоизга ($2,38 млрд), иккинчи чоракда 2,1 фоизга ($898 млн) ўсган бўлса, учинчи чоракда ўсиш атиги 1,1 фоизни ($473 млн) ташкил этди.
Давлат қарзининг ЯИМга нисбати (иқтисодиёт ҳажми) йил бошидан буён 35 фоиздан 32,3 фоизга камайди.
Давлат ташқи қарзи чоракда 3 млрд долларга ошиб, 36,7 млрд долларга ёки ЯИМнинг 27% га (ЯИМга нисбатан 29,3% эди) етди. Қарзнинг 20,4 млрд доллари (46%) белгиланган ставка бўйича, 16 млрд доллари (37%) эса ўзгарувчан ставка бўйича олинган.
Давлат ички қарзи 760 млн долларга ошиб, 7,25 млрд долларни ёки ЯИМнинг 5,3% ни (илгари ЯИМнинг 5,6% эди) ташкил этди.
Охирги чоракда давлат қарзи 473 млн долларга ошди: ташқиси — 187 млн долларга, ичкиси — 287 млн долларга.
Таққослаш учун: беш йил аввал, 2020 йил 1 январда давлат қарзи даражаси 17,8 млрд долларни ташкил қилган.
Тармоқлар бўйича қарз. Ўсишнинг асосий манбаи — бюджетни қўллаб-қувватлаш.
|
Соҳалар |
2025 йил 1 июль ҳолатига кўра |
2025 йил 1 октябрь ҳолатига ко’ра | Фарқ | ||
| млн $ | қарз % | млн $ | қарз % | ||
| Давлат ташқи қарзи, жами | 36 534 | 100% | 36 721 | 100% | 187 |
| шу жумладан: | |||||
| Бюджетни қўллаб-қувватлашга | 17 077 | 47% | 17 429 | 47% | 352 |
| Ёқилғи-энергетика саноати | 5,892 | 16% | 5,785 | 16% | -107 |
| Нефть ва газ | 1561 | 4% | 1528 | 4% | -33 |
| Электр энергетикаси саноати | 4 109 | 11% | 4076 | 11% | -33 |
| Кўмир саноати | 221 | 1% | 180 | 0% | -41 |
| Транспорт ва транспорт инфратузилмаси | 2925 | 8% | 2875 | 8% | -50 |
| Темирйўллар | 1342 | 4% | 1299 | 4% | -43 |
| Магистраллар | 1257 | 3% | 1280 | 3% | 23 |
| Ҳаво транспорти | 326 | 1% | 297 | 1% | -29 |
| Қишлоқ ва сув хўжалиги | 3 134 | 9% | 3270 | 9% | 136 |
| Қишлоқ хўжалиги | 2 259 | 6% | 2408 | 7% | 149 |
| Сув ресурслари | 875 | 2% | 862 | 2% | -13 |
| Уй-жой коммунал хўжалиги | 3001 | 8% | 3,071 | 8% | 70 |
| Уй-жой қурилиши | 1263 | 3% | 1245 | 3% | -18 |
| Ичимлик суви таъминоти ва канализация | 1046 | 3% | 1086 | 3% | 40 |
| Шаҳар ва қишлоқ инфратузилмасини ривожлантириш | 523 | 1% | 564 | 2% | 41 |
| Чиқиндиларни қайта ишлаш | 87 | 0% | 85 | 0% | -2 |
| Иссиқлик таъминоти | 83 | 0% | 92 | 0% | 9 |
| Тадбиркорлик ва саноатни қўллаб-қувватлаш | 851 | 2% | 664 | 2% | -187 |
| Кимё саноати | 729 | 2% | 671 | 2% | -58 |
| Соғлиқни сақлаш, таълим, АТК ва бошқа соҳалар | 2926 | 8% | 2955 | 8% | 29 |
Энг сезиларли ўсиш давлат бюджетини қўллаб-қувватлаш учун жалб қилинган қарз маблағлари ҳисобидан амалга оширилди. Қарз қолдиғи 352 млн долларга ошди — 17,43 млрд доллар (умумий ташқи қарзнинг 47 фоизи).
Ўсишнинг иккинчи энг катта омили қарз 136 млн долларга ошган қишлоқ ва сув хўжалиги. Қишлоқ хўжалиги энг кўп ҳисса қўшди (+$149 млн), сув ресурслари қарзлари эса бироз қисқарди (-$13 млн).
Уй-жой коммунал хўжалигида, биринчи навбатда, ичимлик суви таъминоти, канализация ва аҳоли пунктлари инфратузилмасини таъминлашда ўсиш 70 млн долларни ташкил этди.
Соғлиқни сақлаш, таълим ва ахборот технологиялари мажбуриятларини 29 миллион долларга оширди.
Энг сезиларли пасайиш тадбиркорлик ва саноатни қўллаб-қувватлаш соҳасида (-$187 млн) ва ёқилғи-энергетика соҳасида (-$107 млн) кузатилди. Қарз барча ёқилғи-энергетика комплекси бўйича камайди:
- нефть ва газ: -$33 млн;
- электроэнергетика: -$33 млн;
- кўмир саноати: -$41 млн.
Транспорт соҳасида қарз 50 млн долларга камайди. Бунда темирйўллар бўйича мажбуриятлар 43 млн долларга, авиация мажбуриятлари 29 млн долларга камайган, автойўллар бўйича эса бироз ошган — 23 млн доллар.
Ўзбекистоннинг энг йирик кредиторлари
Ташқи мажбуриятларнинг асосий қисми халқаро молия институтларига тўғри келади:
- Жаҳон банки — $8 млрд;
- Осиё тараққиёт банки — $7,5 млрд;
- Халқаро облигациялар — $5,8 млрд;
- Хитой тараққиёт банки, Хитой Эксимбанки ва бошқа ҳамкорлар — $3,76 млрд;
- Япония халқаро ҳамкорлик агентлиги (JICA) ва бошқалар — $3,1 млрд;
- Осиё инфратузилма инвестициялари банки — $1,73 млрд.
Давлат қарзининг валюта таркиби қуйидагича тақсимланади:
- 63% — АҚШ доллари;
- 12% — ўзбек сўми;
- 8% — евро;
- 6% — япон иенаси;
- 5% — SDR (Халқаро валюта жамғармаси томонидан чиқарилган сунъий захира ва тўлов воситаси);
- 6% — бошқа валюталар.
Июнь ойи бошида бош вазир ўринбосари, иқтисодиёт ва молия вазири Жамшид Қўчқоров иқтисодий ўсиш сармоя талаб этиши, харажатларнинг бир қисми ташқи қарз ҳисобидан қопланишини таъкидлаганди. Унинг қайд этишича, қарз мўтадиллигича қолмоқда ва инфратузилма, ижтимоий хизматлар ва бошқа соҳаларни ривожлантиришга сарфланмоқда. «Бунинг ҳеч қандай уятли жойи йўқ», — деганди у.
Gazeta Иқтисодиёт ва Молия вазирлиги охирги марта 2022 йил охирида давлат қарзи бўйича шарҳ эълон қилганига эътибор қаратди. Унда кредит шартномалари рўйхати, кредит миқдори ва фоиз ставкаси, кредитор, лойиҳа номи, тўлов муддати ҳамда масъул вазирлик кўрсатилган. Ўшандан бери бундай батафсил шарҳ эълон қилинмади.
Ноябрь ойида S&P рейтинг агентлиги агар қарз маблағлари ҳисобидан молиялаштириладиган инвестиция лойиҳалари ваъда қилинган барқарор ўсишни таъминлай олмаса, давлат ва ташқи қарз кутилганидан тезроқ ўсиб, фискал рискларни ошириши мумкинлигидан огоҳлантирганди.
«Биз ички ва тижорий ташқи қарзларга бўлган ишончнинг ортиб бориши 2025−2028 йилларда қарзга хизмат кўрсатиш харажатларининг 2019 йилдаги 0,6 фоизга нисбатан қарийб 4,4 фоизигача ошишига олиб келишини кутмоқдамиз. Бироқ бизнинг ҳисоб-китобларга кўра, ривожланаётган бозор стандартлари бўйича бу даража ҳали ҳам пастлигича қолмоқда», — дейилади релизда.