АҚШ президенти Дональд Трамп ўзи тўхтатганини айтган урушларни коллекция қилишда давом этаркан, дунёда яна бир кескинлик кучаймоқда. Душанбенинг таъкидлашича, афғон жангарилари Тожикистон олтин конларидаги Хитой объектларига ҳужум қилган афғон-тожик чегарасида янги кескинлик кузатилмоқда. Хитойнинг беш фуқароси ҳалок бўлган, Хитой элчихонаси қолганларга чегара ҳудудларини тарк этишни тавсия қилган. Пекин Душанбедан объектлар ҳимоясини кучайтиришни, Афғонистонни бошқараётган «Толибон»дан эса воқеаларни текширишни талаб қилди.
Шу фонда Reuters агентлиги Тожикистон раҳбариятидаги манбаларга таяниб, Душанбе Москвадан чегараларни биргаликда патруллаш учун Тожикистон жанубига ёки КХШТ кучларини, ёки Россиянинг 201-базаси ҳарбий хизматчиларини жойлаштиришни сўрагани ҳақида хабар берди.
3 декабрь куни Тожикистон Ташқи ишлар вазирлиги Reuters тарқатган маълумотни рад этди ва «бундай ёлғон маълумотларнинг тарқатилиши халқаро аудиторияни чалғитишини» билдирди.
Кейинроқ агентлик «етарли далиллар йўқлиги» сабабли бу хабарни ўчирди, аммо ҳар қандай ҳолатда ҳам бу Москва учун осон бўлмаган вазиятдир. Минтақада хавфсизлик кафолати сифатидаги Кремлнинг роли хавф остида турибди. Муаммони эътиборсиз қолдириш ҳам, фаол аралашув ҳам (агар чегарадаги вазият барқарорлашмаса) Москванинг обрўсига путур етказиши мумкин.
Қуйида Берлиндаги Карнеги маркази эксперти Темур Умаровнинг мазкур вазият ҳақидаги материалини ўзбек тилида тақдим қиламиз.
Манфаатли эскалация
2021 йилда «Толибон» Афғонистонда ҳокимиятга қайтгандан сўнг Тожикистон заиф армияси ва узун чегарасига қарамай, ўзини янги режимнинг асосий рақиби сифатида кўрсатишга қарор қилди. Ўзбекистон «Толибон» билан ишчан алоқаларни йўлга қўяётган, Россия эса дунёда биринчи (ва ҳозирча ягона) бўлиб уларнинг қонуний ҳокимиятини тан олаётган бир пайтда, Душанбе Кобул билан ҳар қандай мулоқотдан очиқча бош тортди.
Бундан ташқари, Тожикистон кичик Аҳмад Масъуд бошчилигидаги Афғонистон мухолифат кучларини қўллаб-қувватлашга қарор қилди ва минтақада «Толибон»га Афғонистон элчихонасини топширмаган ягона давлат бўлиб қолмоқда. Қарама-қаршилик риторикаси намойишкорона ҳаракатлар: чегарадаги ҳарбий парадлар ва юз минглаб захирадаги ҳарбийларнинг сафарбарлик тайёргарлигини текшириш билан бирга олиб борилди.
«Толибон»нинг муросасиз рақиби роли Тожикистон ҳукуматига ташқи ва ички сиёсий ютуқларни келтирди. Ашраф Ғани ҳукуматининг тез қулашидан ҳайратга тушган Ғарб дастлаб Душанбеда таянч излади: президент Эмомали Раҳмонни Брюссель ва Парижда қабул қилиб, чегараларни мустаҳкамлашда ёрдам беришни ваъда қилди. Айни пайтда, мамлакат ичида ватанпарварлик кайфияти кучайиб борди: тожик жамияти Афғонистондаги этник тожикларнинг ҳуқуқларини ҳимоя қилиш мавзусида режим атрофида бирлашди.
Душанбенинг ишончини йирик давлатлар — Россия, Хитой ва Ҳиндистон билан хавфсизлик йўлидаги яқин алоқалар ҳам кучайтирди. Тўғри, ўтган тўрт йил ичида вазият ўзгарди: қатъий позициядан келадиган фойда камайди, жаҳон кучларининг қизиқиши ҳам шунга монанд ўзгарди. Аммо толиблар билан узоқ давом этган қарама-қаршиликдан сўнг шунчаки ортга чекинишнинг иложи йўқ эди.
Муаммолар ўринсиз пайтда келди
«Толибон» даврида Афғонистон чегараси, тожик участкасидан ташқари, умуман олганда, тинчлигича қолмоқда. Ўзбекистон ва Туркманистон билан чегаралардаги ҳодисалар ягона бўлса, тожик қисмида 2025 йилнинг биринчи ярмидаёқ уларнинг сони ўнтадан ошди.
Агар бу ҳужумлар «Толибон» 2021 йилда ҳокимиятга келганидан сўнг дарҳол бошланганида, бу Тожикистон учун маълум маънода қулайроқ бўларди: тожик расмийларининг «Толибон»га нисбатан душманлик муносабати ўзини оқлагани аниқ тасдиқланарди. Аммо кескинлашув бир неча йил ўтгач, Афғонистон мавзусига халқаро қизиқиш сусайганда, Душанбе эса ўзгарган шароитлар таъсири остида қўшниларига ўхшаб Кобул билан алоқаларни ўрнатишга урина бошлаганида бошланди.
2021 йилга нисбатан асосий ўзгариш — Россиянинг устуворликларини ўзгартирган Украинадаги урушдир. Қарийб тўрт йил давом этган уруш давомида Россия ўзининг деярли барча ҳарбий имкониятларини Украина йўналишига қаратди, ҳатто Узоқ Шарқдан ҳам кучларни қайта жойлаштирди. Тожикистондаги Россиянинг 201-базаси ҳам бундан мустасно эмас: ОАВ маълумотларига кўра, контингент сони камида бешдан бир қисмга қисқариб кетган.
Шунингдек, Ҳиндистон ҳам Тожикистондаги Айний ҳарбий аэродромини тарк этди, чунки Марказий Осиёдаги мавжудликни ўз стратегик устуворликларидан чиқариб ташлади. Душанбе Ҳиндистоннинг кетишини Покистон билан ҳамкорликни кенгайтириш (Покистон раҳбарияти билан бир қатор учрашувлар ўтказиш) ва Эрон билан (Эрон дронларини йиғиш ҳақида гап кетмоқда) ҳамкорликни кенгайтириш орқали қоплашга уринди, аммо ҳозирча бу фақат қисман уддаланмоқда.
Ўзгарган иккинчи ҳолат — Ғарбнинг Афғонистонга нисбатан ёндашувларининг қайта кўриб чиқилиши. Россия-Украина уруши масалалари билан банд бўлган Европа Иттифоқи Афғонистон кун тартибини иккинчи ўринга сурди ва «Толибон» билан янада прагматик ҳамкорликка мойил бўлди. Масалан, Германия Тошкент воситачилигида миграция қоидаларини бузган қочқинларни Афғонистонга қайтарган.
Бундан ташқари, «Толибон» ҳокимиятга келгандан сўнг глобал терроризмнинг ўсиш хавфи амалга ошмади, аксинча, Тожикистон фуқаролари томонидан содир этилган терактлар кўпайди. Буни мамлакат расмийлари ҳам тан олмоқда: Раҳмоннинг сўзларига кўра, 2021−2024 йилларда 10 та мамлакатда 24 нафар Тожикистон фуқароси ёки терактлар содир этган, ёки уларни режалаштиришда гумон қилинган. Энг йирик теракт 2024 йил март ойида Москва яқинидаги «Крокус»да рўй берди — 150 киши ҳалок бўлди, 600 дан ортиқ киши яраланди.
Қолаверса, тўрт йил ичида «Толибон» ҳеч қаерга кетмаслиги аён бўлди: афғон мухолифати барча асосий жангларда мағлуб бўлди ва яширин йўлга ўтиб, вақти-вақти билан «Толибон»га ҳужум қилмоқда, мухолифат етакчилари эса коалицияларни доимий равишда қайта тузиш билан банд.
Шу фонда Душанбе ўз ёндашувини аста-секин юмшата бошлади. Ноябрь ойи ўрталарида ОАВ юқори мартабали тожик делегациясининг Афғонистонга ташрифи ҳақида хабар берди, «Толибон» делегацияси эса Тожикистоннинг Бадахшонида бўлди. Бундан ташқари, Тожикистон Хоруғдаги Афғонистон консуллиги бошқарувини «Толибон»га топширди, гуманитар ёрдам юборди ва афғон томонининг қарзларига қарамай, электр энергияси етказиб беришни тўхтатмади.
Бироқ Тожикистон бу яқинлашувни кеч — чегарада ҳужумлар тез-тез содир бўлаётган бир пайтда бошлади. Мавжуд алоқалар муаммоларни дипломатик каналлар орқали ҳал қилиш имконини берган, аммо бундай суҳбатлар ҳар доим ҳам силлиқ кечмаган. Масалан, ёзда чегарадаги навбатдаги воқеадан сўнг делегациялар вакиллари муаммога биргаликда ечим излаш ўрнига бир-бирларига айбловлар қўя бошлаган.
Ҳар ерда Хитой
Мунтазам чегара можаролари фонида яқинлашишга уринаётган Тожикистон ва Афғонистон ҳозирда кескинлашувнинг сўнгги босқичига яқинлашди. Бу сафар гап маҳаллий тўқнашувлар ҳақида эмас, балки баъзан дронлардан фойдаланган ҳолда таъсирчан объектларга (биринчи навбатда, Хитойга) жиддий ҳужумлар ҳақида кетмоқда.
Хитой фуқаросининг ўлими билан якунланган биринчи шундай ҳужум ўтган йилнинг ноябрь ойида Тожикистон жанубидаги Шамсиддин Шоҳин туманининг Зарбуз дарасида содир бўлганди. Ўшанда расмийлар ҳодиса ҳақида жим туришни афзал кўрган. Аммо бу йилнинг ёз охири — куз бошидан бошлаб ҳужумлар кўпайди ва уларни яшириш қийинлашди. Хитойнинг олтин қазиб олиш корхоналарига (Шамсиддин Шоҳин ва Шодаки қишлоғида) бўлган сўнгги ҳужумлар беш нафар Хитой фуқаросининг ҳаётига зомин бўлди.
Ҳужумлар ортида айнан ким тургани аниқ эмас. Назарий жиҳатдан булар, масалан, Афғонистон ҳудудидан ҳаракат қилаётган Шарқий Туркистон Ислом ҳаракати жангарилари бўлиши мумкин (Хитой уни террорчи деб ҳисоблайди). Аммо на бу ҳаракат, на «Исломий давлат»нинг афғон филиали бу ҳужумлар учун жавобгарликни ўз зиммасига олмаган.
Шунингдек, «Толибон»нинг ўзи Хитой билан стратегик аҳамиятга эга бўлган муносабатларга босим ўтказиб, хуноб қиладиган қўшнисини безовта қилишга уринаётганини тахмин этиш мумкин. Бироқ толиблар Афғонистонга сармоя киритиш истаги ва имкониятига эга бўлган деярли ягона давлат — ХХР билан ўз муносабатларини хавф остига қўйиши даргумон.
Энг реалистик тушунтириш шундай: ҳужумлар ортида, бир қарашда мувофиқлаштирилгандек кўринса-да, Афғонистон томонидан ҳеч қандай ягона марказ йўқ. Афғонистон шимоли «Толибон» томонидан заиф назорат қилинади: у ерда кўп нарса ўз қоидалари билан ишлайдиган маҳаллий авторитетларга бўшатиб берилган. Чегаранинг нариги томонидаги худди шундай авторитетлар (ёки Душанбе вакиллари) билан келишувлари бўлиши мумкин ва бундай келишувлар бузилса, қурол ишга тушади.
Афғонистоннинг Бадахшон вилоятидаги Дованг уездида август ойида юз берган можарода шундай бўлди: можаро Панж дарёси ўзанининг ўзгариши туфайли юзага келган, бу эса чегарада баҳсли вазиятни келтириб чиқарган.
Айнан Хитой лойиҳаларининг нишонга олинаётгани ҳам ажабланарли эмас. Тожикистоннинг бориш қийин бўлган ҳудудларидаги деярли барча инфратузилма ва қазиб олиш корхоналари Хитой компаниялари томонидан қурилади ва ишлатилади. Бу «ўзаро боғлиқ кредитлар»нинг стандарт моделидир: Хитой Эксимбанкидан имтиёзли қарз олган мамлакат, Хитой пудратчи ташкилотларини жалб қилиш мажбуриятини олади, улар ўз ишчи кучини олиб келади.
Тожикистондаги барча олтин ва кумушнинг 80 фоизи Хитой компаниялари томонидан қазиб олинади. Бошқа соҳаларда ҳам Хитойнинг иштироки жуда катта — асосий магистралларни ётқизишдан тортиб, янги парламент биносини қуришгача. Яъни ХХР билан ҳеч қандай алоқаси бўлмаган объектларнинг эҳтимолий ҳужумларга учраш эҳтимоли минималдир.
Инерцияга асосланган миллатчилик
Агар Тожикистон ҳукумати толиблардан тожик жамиятини сафарбар қилиш учун душман тимсоли сифатида фойдаланмаганида, афғон-тожик эскалацияси бу қадар чуқурлашиши даргумон эди. Раҳмон режими ўнлаб йиллар давомида тожикларни раҳбар шахси атрофида бирлаштириш учун миллатчилик эҳтиросларини қўзғатган.
Ўзбекистоннинг биринчи президенти Ислом Каримов даврида Раҳмон у билан том маънода Самарқанд ва Бухоро учун курашган. Агар Душанбе Марказий Осиё яқинлашуви остида ҳамкорлик қилишдан катта фойда кўрмаганида, Қирғизистон билан ҳудудий можаро бугунги кунгача давом этган бўларди. «Толибон» билан зиддият ҳам худди шу мантиққа тўғри келади.
Жамиятни миллатчилик йўли билан сафарбар қилишнинг асосий камчилиги — инерция. Бундай механизмни бир марта ишга туширгач, ҳокимият унинг гаровига айланади: режим учун кераксиз ёки хавфли бўлиб қолганда, жамоатчилик кайфиятини бир зумда ўзгартириб бўлмайди. Қирғизистон мисолида икки йирик можаро икки томондан юзлаб одамларнинг ҳаётига зомин бўлди.
Афғонистон билан боғлиқ вазиятда ҳозирча кўп қон тўкилгани йўқ, аммо вазиятни ҳал қилиш осон эмас. Бишкекдан фарқли ўлароқ, Кобул билан келишиш мушкул, чунки «Толибон»нинг ўзи ҳам, айниқса, ташқи сиёсат масалаларида якдил эмас.
Россиянинг бунга қандай алоқаси бор?
Шу фонда, декабрь ойи бошида Reuters’нинг ўчирилган хабари Марказий Осиёда катта шов-шувга сабаб бўлди. Агентлик тожик манбаларига таяниб, Душанбе Москвадан КХШТ кучларини ёки Россиянинг 201-базаси хизматчиларини чегараларни биргаликда патруллаш учун Тожикистон жанубига қайта жойлаштиришни сўраганини хабар қилганди.
Бир қарашда, бундай сўров таажжублантирмаслиги керак: мамлакатлар бир ҳарбий-сиёсий альянсга киради, Душанбе яқинидаги 201-база эса Россия Қуролли кучларининг энг йирик хорижий объекти бўлиб қолмоқда. Қолаверса, 2005 йилгача Россия қўшинлари Тожикистоннинг Афғонистон билан чегараларини қўриқлаган, бу 1992−1997 йиллардаги фуқаролар уруши ва марказий ҳокимиятнинг заифлиги шароитида зарурат эди.
Аммо шундан сўнг тожик қўшинлари чегарани ўз назоратига олганди. Раҳмоннинг дастлабки бошқарув даври учун бу суверенитет масаласи ва айни пайтда чегара иқтисодий фаолиятини, шу жумладан, ноқонуний пул оқимларини назорат қилиш масаласи эди. Тожикистон мухолифати сургун қилинганидан сўнг президент ва унинг оиласини мунтазам равишда ана шу ноқонуний фаолиятда айблаб келмоқда.
Reuters хабарни эълон қилгандан кўп ўтмай, «далиллар етарли эмаслиги» сабабли уни ўчирди. Тожикистон расмийлари ҳам бу маълумотнинг ҳақиқатга тўғри келмаслигини айтишди. Аммо аслида, гап Тожикистон раҳбарияти ичида чегара инқирозини ҳал қилишнинг турли йўлларини қўллаб-қувватловчи турли фракциялар борлиги ҳақида кетмоқда.
Ҳар қандай ҳолатда ҳам, Москванинг бу вазиятда қилиши мумкин бўлган ҳаракатлари кўп эмас. Бир томондан, Хитойнинг ўзи Тожикистонда иккита халқ қуролли милиция базасига эга бўлишига қарамай, Хитой лойиҳаларини ҳимоя қилишда ёрдам сўраб Россияга мурожаат қилиниши, минтақада Россиянинг таъсири сақланиб қолаётганидан далолат беради. Бошқа томондан, Россия Қуролли кучлари контингентини жойлаштириш жиддий хатарларни келтириб чиқаради.
Агар Россия аскарлари чегарада тинчликни тиклай олмаса ва ҳужумлар давом этса, бу «Россия аввалгидек эмас» деган фикрнинг навбатдаги тасдиғи бўлади. Агар тўқнашувлар пайтида руслар ҳалок бўлса, бундан ҳам ёмон: Москва у ҳолда қандай ҳаракат қилиши керак, ахир у «Толибон»ни қонуний ҳокимият деб тан олган ва ҳаммани улар билан яқинлашишга чақирмоқда-ку?
Ички сиёсий омилларни ҳам унутмаслик керак. Украина билан уруш пайтида Тожикистонга аскар юбориш нафақат ресурсларнинг норационал сарфланиши, балки хиёнат сифатида ҳам қабул қилиниши мумкин. «Z-ҳамжамият» шундоқ ҳам Россия раҳбариятини доимий равишда «ношукур иттифоқчиларни» боқаётганликда айбламоқда ва Тожикистонга ҳарбий ёрдам — айниқса, мигрантларга қарши тўлқин фонида — ғазабларни кучайтиради.
Эҳтимолий харажатларни ҳисобга олган ҳолда, Москва, эҳтимол, ўз иштирокини чеклашга ҳаракат қилади. Балки 201-база контингентини олдин ҳужумга учрамаган ва нисбатан хавфсиз кўринган чегара участкасига ўтказар. Ёки обрўсини сақлаб қолиш учун ҳеч қандай мажбурият юкламайдиган қўшма машғулотларни олиб борар.
Кремль, шубҳасиз, чегаранинг энг хавфли ҳудудларини биргаликда патруллаш вариантидан қочади. Бундай формат тожик ҳамкорларга Россияга молиявий юк ва хатарларни ортган ҳолда чегара атрофидаги иқтисодий фаолият устидан таъсир ва назоратни сақлаб қолиш имконини берган бўларди.