АҚШ президенти Дональд Трамп Норвегия бош вазири Йонас Гар Стёрега мактуб йўллаб, унда Норвегия Нобель қўмитаси унга тинчлик учун Нобель мукофотини бермаганидан сўнг ўзини «фақат тинчлик ҳақида ўйлашга» мажбур деб ҳис қилмаётганини ёзди, дея хабар бермоқда CNN.
Мактубда Трамп АҚШнинг Гренландия устидан назорат ўрнатиш таҳдидларини Нобель мукофотини олмагани билан боғлаган.
«Қадрли Йонас! Мамлакатингиз саккизтадан ортиқ урушни тўхтатганим учун менга тинчлик учун Нобель мукофотини бермасликка қарор қилганини инобатга олиб, мен энди ўзимни фақат тинчлик ҳақида ўйлашга мажбур деб ҳис қилмайман. Тинчлик доим биринчи ўринда турса-да, энди мен Америка Қўшма Штатлари учун нима яхши ва тўғри экани ҳақида ўйлашим мумкин», — деб ёзган АҚШ президенти.
«Дания у ерни Россия ёки Хитойдан ҳимоя қила олмайди, қолаверса, нега уларда умуман „мулк ҳуқуқи“ бор? Ҳеч қандай ёзма ҳужжатлар йўқ, шунчаки юз йиллар олдин у ерга қайиқ сузиб борган, лекин бизда ҳам у ерга сузиб борган қайиқлар бўлган. Мен НАТО учун ташкил топганидан бери бошқа ҳар кимдан кўра кўпроқ иш қилдим, энди НАТО Қўшма Штатлар учун нимадир қилиши керак. Гренландия устидан тўлиқ ва мутлақ назоратга эга бўлмагунча, дунё хавфсиз бўлмайди», — дейилади Трампнинг мактубида.
Стёре Трампдан мактуб олганини тасдиқлади. У ўз баёнотида «аниқ тушунтирганини, шу жумладан, президент Трампга ҳам ҳаммага маълум ҳақиқатни: тинчлик учун Нобель мукофоти Норвегия ҳукумати томонидан эмас, балки мустақил Нобель қўмитаси томонидан берилишини» таъкидлаган.
«Иттифоқчилар ўртасида таҳдидларга йўл қўйиб бўлмайди. Норвегиянинг позицияси қатъий: Гренландия Дания Қироллигининг бир қисмидир. Норвегия Дания Қироллиги суверенитетини тўлиқ қўллаб-қувватлайди», — деб ёзди Стёре X ижтимоий тармоғида.
Трампнинг мактуби Даниянинг автоном ҳудуди бўлган Гренландия бўйича унинг режаларига рози бўлмагани сабабли саккизта Европа давлатидан келадиган товарларга 1 февралдан бошлаб 10 фоизли қўшимча бож жорий этиш таҳдидларидан сўнг юборилди. Кейинчалик тариф 25 фоизгача оширилиши мумкин. Унинг сўзларига кўра, бож «Гренландияни [Қўшма Штатлар томонидан] тўлиқ ва узил-кесил сотиб олиш бўйича келишувга эришилмагунча» амал қилади.
Ушбу Европа давлатлари лидерлари жавоб тариқасида Америка президентининг таҳдидлари Европа ва АҚШ муносабатларини хавфли қулаш ҳолатига тушириши мумкинлигини айтди.
«Биз суверенитет ва ҳудудий яхлитлик тамойилларига асосланган мулоқотга тайёрмиз ва бу тамойилларни қатъий қўллаб-қувватлаймиз. Божлар билан таҳдид қилиш трансатлантик ҳамкорликка путур етказади ва қулаш билан таҳдид солади», — дейилади Дания, Буюк Британия, Франция, Германия, Нидерландия, Норвегия ва Швеция лидерларининг баёнотида.
Пайшанба куни ЕИ лидерларининг фавқулодда саммити бўлиб ўтади, унда эҳтимолий жавоб чоралари муҳокама қилинади. Reuters агентлигининг ёзишича, вариантлардан бири — Америка импортига нисбатан 93 миллиард евро (108 миллиард доллар) миқдоридаги тарифлар пакетидир. ЕИ бу пакетни ўтган йили Трампнинг божларни ошириш ваъдаларига жавобан тузган эди, аммо у 6 февралгача қолдирилганди. Бошқа вариант — «мажбурлашга қарши восита» бўлиб, у давлат тендерлари, инвестициялар ёки банк фаолиятига, шунингдек, савдосида АҚШ профицитга эга бўлган хизматлар кўрсатишга киришни чеклаши мумкин.
Нобель қўмитаси 2025 йилги тинчлик учун Нобель мукофотини Венесуэла мухолифати лидери Мария Корина Мачадога «Венесуэла халқининг демократик ҳуқуқларини илгари суриш йўлидаги тинимсиз меҳнати ҳамда диктатурадан демократияга адолатли ва тинч ўтиш учун кураши сабабли» берганди.
Аммо 15 январь куни Мачадо Оқ уйда Трамп билан учрашди ва унга тинчлик учун Нобель мукофоти медалини «бизнинг озодлигимизга содиқлиги эътирофи сифатида» дея топширди. АҚШ президенти медални қабул қилиб, бу «ўзаро ҳурматнинг ажойиб ишораси» эканини қайд этди.
Нобель қўмитаси аввалроқ мукофот бошқа шахсга ўтказилмаслигини маълум қилганди. «Нобель мукофоти эълон қилингандан сўнг у қайтариб олиниши, бўлишиши ёки бошқа шахсларга берилиши мумкин эмас, — дейилган қўмита баёнотида. — Қарор қатъий ва доимий кучга эга».
Нобель тинчлик маркази ҳам «медаль бошқа қўлга ўтиши мумкин, аммо тинчлик учун Нобель мукофоти лауреати унвони — йўқ», дея огоҳлантирган.
Дональд Трамп Оқ уйга қайтганидан бери АҚШнинг Гренландияни аннексия қилиш режалари ҳақидаги гап-сўзларни янгилаган. «Бизга ҳақиқатан ҳам Гренландия керак. У бизга мудофаа учун зарур», — деган эди Трамп январь бошида оролни «Россия ва Хитой кемалари билан ўралган» деб таърифлаб.
Дания ва Гренландия АҚШнинг орол суверенитетини топшириш ҳақидаги ҳар қандай таклифларини бир неча бор рад этган. «Агар биз бу ерда ва ҳозир АҚШ ва Дания ўртасида танлов қилишимизга тўғри келса, биз Данияни танлаймиз», — деди ўтган ҳафтада Гренландия бош вазири Йенс-Фредерик Нильсен. «Хўш, бу уларнинг муаммоси», — деб жавоб қайтарган АҚШ президенти.