Тошкентдаги Aviator савдо-кўнгилочар марказида 31 январь куни содир бўлган йирик ёнғин уч ёшли қизчанинг ҳаётига зомин бўлди. Ёнғин бинонинг иккинчи қаватидаги Pixel болалар майдончасида юз берган. Иккинчи қаватда, шунингдек, Aile ресторани ҳам жойлашган. ФВВ маълумотларига кўра, ўша пайтда бу ерда 120 дан ортиқ одам бўлган. Ота-оналар ва ташриф буюрувчилар Gazeta мухбири Шуҳрат Латиповга ёнғин қандай бошлангани ва кейин нималар содир бўлганини сўзлаб берди. Уларнинг сўзларига кўра, сониялар ичида ичкарини тутун қоплаган, ота-оналар ва ходимлар ўт ўчирувчилар етиб келгунига қадар болаларни эвакуация қилишни бошлаган, ёнғин хавфсизлигининг муҳим тизимлари эса керакли пайтда шай эмаслиги аён бўлган.
«30 сониядан сўнг ҳамма ёқни қоп-қора тутун қоплаб улгурганди»
Aile кафеси залидан ота-оналар деразалар орқали болаларини кузатиб туришлари мумкин эди. 31 январь куни марказда арча ҳам ўрнатилганди. Фото: Яндекс.Хариталар
Гуля Абдураимова икки фарзанди, қайнсинглиси ва жиянлари билан Aile ресторанида эди. Унинг сўзларига кўра, кафе «лиқ тўла» бўлган — зал одамларга тўлиб-тошган. «Биз бу ерга тез-тез келиб турамиз. Бир ойда камида икки марта келамиз — лекин ҳеч қачон бунчалик кўп одам бўлмаган, ҳатто таътил вақтларида ҳам».
Аёлнинг таъкидлашича, болалар майдончаси ҳам гавжум бўлган — кимдир аниматорлар иштирокида туғилган кун нишонлаётган экан. Бир пайт қизининг сочини ўриб ўтириб, кейин бирданига ўрнидан сапчиб туриб кетган аёл уларнинг эътиборини тортган.
«У майдонча томон югурди. Биз болага бирор нима бўлдимикан деб ўйладик. Орқамизга ўгирилдигу, бақира бошладик. Мен шифтда учқун, оловни кўрдим. „Ёнғин!“ дедим. 30 сониядан сўнг ҳамма ёқни қоп-қора тутун қоплаб улгурганди».
Чақиндан кейин чироқлар ўчди ва майдон янада хавфлироқ бўлиб қолди, деб эслайди Гуля.
Унинг болалари бир неча дақиқа олдин овқатланиш учун ресторан залига чиққан эди. Уларнинг столи чиқиш эшиги ёнида, болалар эса катталарнинг ёнида бўлгани учун Гуля уларни биринчилардан бўлиб ташқарига олиб чиқишга улгурди.
«Мен тўртта бола билан ташқарига чиқдим. Ўзим билан фақат болаларни ва курткаларни олдим, чунки улар терлаган, устларида ҳўл, калта енгли футболкалар эди. Улар овқатланишга улгуришмади. Биз эскалатордан тушдик, биз билан бошқа одамлар ҳам бор эди. Қайнсинглим биздан 30 сония кейин чиқди. У телефонлар, ҳамёнлар, сумкаларни йиғиштираётган эди. 20−30 сония ичидаёқ унинг бурни қорайиб кетган, шу қисқа вақт ичида у тутундан нафас олиб улгурганди. Ўша пайтда уни оломон кўчага итара бошлади», — дейди у.
Ушбу воқеадаги энг даҳшатли нарса, Гулянинг айтишича, майдонни тутун қоплаганида ичкарида қолган болалар ҳақидаги ўй: «Энг даҳшатлиси, ҳамма болалар ўйин майдончасида эди… Аёллар болаларини қутқариш учун ўзларини ўша қора оловга ташлашарди».
Гувоҳ ёнғин ҳақида огоҳлантириш ва автоматик ўчириш тизимининг йўқлигига эътибор қаратди, бу «одамларга ҳеч бўлмаганда бир неча дақиқалик афзаллик бериши керак эди».
«Ёнғин пайтида нимадир сигнал бериши ва сув сепилиши кераклигини биламан. Лекин буларнинг ҳеч бири бўлмади. Фақат битта официант биздан кейин „Ёнғин, ёнғин!“ деб бақира бошлади».
Тармоқларда тарқалган суратларда бино томи ёнаётганини кўриш мумкин.
Унинг сўзларига кўра, ташқаридан аввалига олов кўринмаган — фақат эшиклардан чиқиб, йўлак бўйлаб «уларга эргашиб кетаётган» тутун бўлган, холос.
Гуля болалари билан соат 15:50 да ташқарига чиққан. Кейин аёллар, эркаклар, «пайпоқчан, футболкада ва курткасиз» болалар чиқиб кела бошлаган.
Ўша пайтда тез ёрдам машиналари ва ўт ўчириш бригадалари ҳали йўлда экан. ФВВ маълумотларига кўра, биринчи экипажлар воқеа жойига соат 15:53 да етиб келган, лекин бу пайтга келиб аёл уйига кетишга улгурган экан.
Гуля бошидан кечирган бу воқеадан сўнг хавфсизлик ҳисси ўзгарганини тан олди.
«Бу қўрқув энди, эҳтимол, бутун умр қолади. Биз доим болаларни ўйин майдончасида қолдирардик. Сув ичгиси келганда, ўзлари чиқиб ичишарди. Кечаги воқеадан кейин, албатта, энди ҳеч қачон болалар майдончасига бормаймиз. Борган тақдиримизда ҳам, ёнидан бир қадам ҳам жилмаймиз. Лекин, катта эҳтимол билан, анча вақтгача боролмасак керак», — дейди у.
Аёлнинг таъкидлашича, болалар майдончаси болани назорат остида қолдириш мумкин бўлган хавфсиз жой деб ҳисобланган. Энди, унинг айтишича, бу ишонч ҳисси йўқолди.
Абдураимова келаси ҳафта учинчи қаватида муз майдони бўлган бошқа бир савдо марказига боришни режалаштиргани, лекин энди бу қўрқинчли туйилаётганини айтди: «Агар бирор жойда ёнғин чиқса, у ердан қандай қочиб қутулиш мумкин?»
У масъул хизматларга мурожаат қилиб, хавфсизликни расмиятчилик учун эмас, балки ҳақиқий чоралар: барча жамоат жойларини сигнализация, ёнғин ўчириш тизимлари билан жиҳозлаш ва фавқулодда ёриткичлар ёрдамида аниқ эвакуация йўналишларини белгилаш орқали таъминлашни сўради.
«Ҳозир қабристонда бўлишимиз мумкин эди»
Gazeta суҳбатлашган яна бир гувоҳ содир бўлган воқеа ҳақида аноним тарзда сўзлаб беришга рози бўлди. У гапиришга дарҳол журъат этолмаганини таъкидлади. Болаларнинг соғлиғига хавф йўқлигига ишонч ҳосил қилгач, бошқа ота-оналар билан суҳбатлашиб, расмий хизматларнинг хабарларини ўрганиб чиқиб, у содир бўлган воқеа жамоатчилик муҳокамасини талаб қилишини тушунди.
Унинг сўзларига кўра, соат 12:00 да у болаларини Aile ресторанида ўтаётган тенгдошининг туғилган кунига олиб борган ва бошқа ота-оналар назорати остида қолдирган. Улар болаларни соат 17:00 га яқин олиб кетишга келишиб олган.
«Ота-оналар гуруҳлари ва ФВВ матбуот хизматидан олинган маълумотларга кўра, ушбу ёнғинда бир киши — шунчаки болалар майдончасида ўйнаш учун келган уч ёшли бола ҳалок бўлган. У хавфсизлик ҳақида ўйламаган, ўйламаслиги ҳам керак эди. Бу ҳақда ўйлаш катталарнинг: муассаса раҳбарлари, масъул шахслар, текширувлар, ҳисоботлар, маърузалар, ёнғин ва бошқа машғулотлар, „ойликлар“ ва бошқа расмий тадбирлар учун маош оладиганларнинг зиммасидаги мажбурият эди», — дейди эркак.
Суҳбатдошнинг сўзларига кўра, ёнғин ўчириш экипажлари профессионал тарзда ҳаракат қилган ва сигнал олгандан сўнг етиб келган. Шу билан бирга, унинг таъкидлашича, объектларнинг фавқулодда вазиятларга тайёрлиги, шу жумладан, критик пайтда автоматик равишда ишга тушиши керак бўлган тизимларнинг созлиги қандай ва ким томонидан назорат қилиниши масаласи очиқ қолмоқда.
«Афсуски, уларнинг барча ҳисоботлари, баёнотлари, маърузалари ва бир тўда журналлари бугун ҳеч нарсага арзимайди. Баҳо яққол кўриниб турибди… Амалда на ёнғин ўчириш тизими (спринклерлар), на ёнғин сигнализацияси ишламаган. Улар ё бошиданоқ ишламаган, ё ўчириб қўйилган бўлган», — дейди у.
Учта сирпанчиқ (ўнг томондаги иккита тик ва яна биттаси кичик болалар учун) ҳамда пластмасса коптокчалар билан тўлдирилган ҳавза жойлашган майдонча ҳудуди. Фото: Яндекс.Хариталар.
Ёнғиннинг айнан қаерда бошлангани ҳақидаги тушунча кейинроқ — эвакуациядан сўнг ҳамда бошқа ота-оналар ва болалар билан суҳбатлашгандан кейин пайдо бўлди.
Болаларнинг айтишича, ёнғин иккинчи қаватдаги болалар майдончаси ҳудудида бошланган. Уларнинг тасвирлашича, олов коптоклар тўлдирилган сирпанчиқ тепасидаги шифтга осилган чироқда пайдо бўлган. Аввал тутун ва учқунлар кўринган, кейин эса чақнаш содир бўлган.
Суҳбатдошнинг маълум қилишича, ёнғин жуда тез тарқалган. У бу вазиятда хавф-хатарни энг кўп кучайтирган материалларни санаб ўтди: алюкобонд, брезент ва пластмасса. Кўп миқдордаги пардозлаш ва безак материаллари бўлган ёпиқ жойда қисқа вақт ичида майдонни тутун қоплай бошлаган.
Унинг сўзларига кўра, эвакуация ўт ўчирувчилар бригадаси етиб келишидан олдин бошланган. Одамлар мустақил равишда ҳаракат қилган. Ота-оналар ва ходимлар болаларни дарҳол олиб чиқа бошлаган, кўрсатмаларни кутиб ўтирмаган. Улар йўл-йўлакай учраган ҳаммани олиб чиққан: «Ягона вазифа ота-оналар ишониб топширган болаларни қутқариш эди. Ўз фарзандларидек қутқаришди».
Одамлар қай ҳолатда бўлса, шу ҳолда: оёқяланг, пайпоқчан, устки кийимсиз қочиб чиққан. Ҳамма нарса — телефонлар, ҳужжатлар, пуллар, сумкалар, болаларнинг туғилган кун совғалари — ичкарида қолиб кетган.
Асосий эвакуация оқими эскалатор томон йўналган. Шу билан бирга, Gazeta суҳбатдошларининг таъкидлашича, бинода зинапоя орқали фавқулодда чиқиш йўли мавжуд, бироқ уларнинг айтишича, у ёпиқ бўлган.
Кейинроқ тармоқларда ўт ўчирувчилар ушбу эшик орқали бинога киришга уринаётгани акс этган видео пайдо бўлди. Қутқарувчилардан бирининг кийимлари аланга олган — ҳамкасблари дарров оловни ўчирган.
Фото: Хусниддин Ато / Gazeta
Расмий хабарларда ҳалок бўлган қизчадан бошқа жабрланганлар йўқлиги айтиляпти. Лекин гувоҳнинг айтишича, барча болалар, айниқса, уларни олиб чиқаётган катталар «тутундан нафас олган». Юзлари қурум, кийимлари қорайиб кетган эди. Одамлар оғир руҳий ҳолатда эди.
«Ахир болаларни уларга қолдиришганди. Улар инсонийлик юзасидан болаларни соғ-саломат, шикаст етказмасдан қайтармай иложлари йўқ эди», — деб таъкидлайди у.
Болаларни уйларига олиб кетишган, ювинтиришган, ўзларига келишга ёрдам беришган. Кўпчилигида кўнгил айниши, йўтал ва кучли қўрқув бўлган. Кичкинтойлар машиналарга ўтираётиб, йиғлашарди, тутунни қайта кўрганида «Тутунни хоҳламайман» деб такрорлашарди.
Болалар ва катталарнинг бир қисми шифохоналарга етказилган: шифокорлар уларнинг ўпкаларини эшитиб кўрган, тинчлантирувчи дорилар берган ва суҳбатлашган.
«Юзлари тутун ва қурумдан қорайган, байрамона кийимлари йиртилган. Лекин юз бериши мумкин бўлган фожианинг олдида буларнинг барчаси аҳамиятсиз. Афсуски, фожиа барибир юз берди… Болаларнинг хавфсизлигини таъминламаганлар туфайли ҳозир биз касалхоналарда бўлишимиз мумкин эди. Ёки ўликхоналарда. Ёки қабристонларда», — дейди эркак.
«Вакуум ҳолати ва зимистон»
Анна Смагинанинг эслашича, ёнғин бошланган пайтда у ресторанда бўлган ва болалар майдончаси томонга қараб ўтирган. Улар бир боланинг туғилган кунини нишонлашаётган эди: 10 нафар бола, ёнида бир неча ота-оналар. Болаларнинг бир қисми майдончада ўйнаётган, бир қисми ресторан ҳудудида эди.
Унинг сўзларига кўра, воқеа ҳақида ҳеч ким хавф сигнали ёки баланд овозли эълон орқали хабар топмаган. Биринчи «огоҳлантириш» залдаги қичқириқ бўлган. «Кимдир: „Ёнғин!“ деб бақирди».
Аннанинг айтишича, у болалар майдончаси ва чиқиш жойи атрофидаги бўшлиқ тезликда тутун билан қопланаётганини кўрган. Унинг сўзларига кўра, ўша пайтда ёрдам берган ягона ходим — уларнинг столига хизмат қилаётган официант йигит бўлган. У болаларни олиб чиқишга ёрдам бериш учун болалар майдончаси томон югурган.
Шу билан бирга, Анна биринчилардан бўлиб болалар билан пастга тушганда, болалар майдончаси ходимларининг кўчада — болаларсиз турганини кўрган.
Анна Смагинанинг дугонаси Юля Пак майдончадаги болаларнинг аниқ сонини айтолмаслигини таъкидлади: воқеа содир бўлган пайтда ҳеч ким санамаган ва санай олмасди ҳам — барча эътибор болаларни қидириш ва олиб чиқишга қаратилганди.
Унинг сўзларига кўра, ҳаммаси бошқа гувоҳлар тасвирлаганидек бошланган: ҳеч қандай огоҳлантириш ва тушунарли хавф сигнали бўлмаган. Одамлар кимнингдир қичқириғидан кейин нима бўлаётганини тушуниб етган. Шу билан бирга, пастки қаватдаги Korzinka супермаркетида сирена овози янграган — ўша пайтда унинг турмуш ўртоғи ўша ерда бўлган. Бу товуш кўчадан ҳам эшитилган.
Гувоҳнинг таъкидлашича, бино ичкариси жуда тез қоронғилашиб қолган. Тутун, аччиқ ҳид ва кўриш имкониятининг йўқолиши туфайли болалар майдончасига кириш имконсиз бўлиб қолган.
«На сирена овози, на чиқиш сигналлари, на пуркагичлар бор эди. Электр таъминоти генераторлари ҳам ишламади, чунки бир дақиқадан сўнг чироқлар ўчиб қолди. Йўлакдан беш қадам нариси зимистон эди…»
Батут жойлашган ҳудуд. Фото: Яндекс.Хариталар.
Юля эвакуацияни тасвирлаб, катталар болаларни деярли «ҳаракатланиш йўналиши бўйича» олиб чиқишганини, йўл-йўлакай учраганларнигина олиб чиқишга улгуришганини таъкидлади. Чиқишга яқинроқ ўтирганлар қочиб қутулган. Лекин ўйин лабиринтининг узоқ бурчагида бўлганлар ичкарида қолиб кетган.
Анна беш бола билан ташқарига чиқишга муваффақ бўлган, лекин яна беш бола ичкарида қолиб кетгани учун Юля ичкарига киришга уринган.
«У ерда яна бир аёл бор эди, унинг икки фарзанди бор экан. Биттаси қочиб чиққан, шекилли, лекин биттаси қолиб кетган. У билан бирга ичкарига кирдик, бақирдик, болаларни чақирардик. Майдончадан ўтиш жуда қийин эди. У ерда қуюқ тутун бор эди. Кейин бир эркак пайдо бўлди, чамаси бино ходими бўлса керак, ўт ўчирувчилар келгани ва чиқиш кераклигини айтди. Биз чиқиш томон қайтишга уриндик, лекин ҳеч нарса кўринмасди. Вакуум ҳолати. Зим-зиё. Мен аёлнинг орқасидан телефон фонари ёрдамида зўрға кўриб борардим», — дейди у.
Тавсифга кўра, ҳалок бўлган қизча шу ерда бўлган бўлиши мумкин.
Унинг сўзларига кўра, қизалоқнинг онаси бола сариқ шар ва зиплайн жойлашган зонада эканини айтган — бу энг узоқ зона бўлиб, у ерда юмшоқ губкали кублар билан тўлдирилган ҳовуз ҳам бор эди.
«Қизалоқ (2 ёшу 7 ойлик эди — таҳр.), чамаси, ўзи чиқиб кета олмаган ва кимдир уни олиб кетишини кутган», — дея таъкидлайди Юля.
Кейинроқ Юляга болалардан бирининг онаси қўнғироқ қилган: бола майдончадаги «уйча»да қолиб кетгани ва ташқарига чиқа олмаётганини хабар қилган. Ўт ўчирувчилар воқеа жойига етиб келгач, Юлянинг турмуш ўртоғи уларни майдончага бошлаб бориш учун зарур буюмларни сўраган, чунки у майдончанинг жойлашувини яхши биларди.
«У ўт ўчирувчиларнинг олдига югуриб бориб: „Йигитлар, мен сизларга кўрсатаман, менга газниқоб беринг, сизларга майдончани кўрсатаман“, деди. Чунки бу жойни билмайдиган одамлар қоронғида умуман йўналишни тополмасди. Биз ўша ўт ўчирувчининг елкасидан ушлаб кетаётгандик… ва қайсидир паллада у уни йўқотиб қўйди. Шундан кейин у шунчаки пайпасланиб юрди ва бошқа ўт ўчирувчилар етиб келгунича бақириб турди, чунки газниқоб ёрдам бермаётганди. У ерда ачқимтир ҳид бор эди, ақл бовар қилмас даражада», — дейди у.
Бундан ташқари, унинг айтишича, иккита эскалатордан тушишда муаммолар бўлган — улардан бири тескари йўналишда ишлашда давом этган.
«Тузоқ»
Гувоҳнинг фикрича, майдонча тузилишининг ўзи уни «тузоқ»қа айлантириб қўйган. Полдан шифтгача бўлган ёпиқ ойналар болаларни шунчаки панжарадан ошириб ўтказишга имкон бермасди — фақат битта тор чиқиш йўли бор эди.
«Ичкарида мана шу бир неча дақиқа вақтдан ютиш учун ҳеч нарса йўқ эди. Агар сигнализация ишлаб кетганида, йўл кўрсатувчи чироқлар ёнганида… У ердаги муаммо шунда эдики, майдонча полдан шифтгача ойна билан ўралганди. Агар ёпиқ бўлмаганида, болаларни шунчаки тўсиқ устидан олиб ўтказишарди. Лекин у ерда ҳамма нарса ёпиқ эди ва фақат битта, жуда кичик, тор чиқиш йўли бор эди. Бошқа майдончаларда ҳеч бўлмаганда иккита чиқиш йўли бор. Бу тўлиқ ҳалокат эди. Биз, катталар, қўлсиз-оёқсиздек ожиз қолдик».
Юля, ниҳоят, кўчага чиққанида унинг кийимлари шунчалик куйинди ва қурумга ботган эдики, уларни ташлаб юборишга тўғри келган. Қоракуяга бурканган онасини кўрган болалар аввалига уни танимай ҳам қолган.
Аёлнинг таъкидлашича, дастлабки дақиқаларда иккита тез ёрдам машинаси бўлган бўлса, орадан бироз вақт ўтиб, тўхташ жойида 10 тадан ортиқ машина пайдо бўлган.
Ҳайдовчилардан автомобилларини тўхташ жойидан олиб кетиш сўралган, лекин кўплаб ота-оналар калитларини бино ичкарисида қолдиргани сабабли транспорт воситаларини эвакуатор ёрдамида олиб кетишга тўғри келган.
Юля официантларнинг қаҳрамонлигини алоҳида эътироф этди. Улар болаларни қутқариш учун ўзларини «ичкарига урган ва уларни ташқарига олиб чиққан», кейин сув ва жойлаштириш масаласида ёрдам кўрсатган. Лекин воқеаларнинг қоқ марказида майдонча энагаларини ҳеч ким кўрмаган.
«Уларни қораламоқчи эмасман. Эҳтимол, улар биринчи бўлиб ёнларидаги болаларни қутқаришган. Билмадим. Аслида, улар [ёнларидаги] болаларни ташқарига итариб чиқаришлари, бошқаларини қутқариш учун югуришлари ва бақиришлари керак эди», — дейди у.
Шунингдек, Юля Пакнинг айтишича, эскалатор ёнидаги ҳожатхонада бир неча киши қамалиб қолган ва қуюқ тутун туфайли мустақил равишда чиқиб кета олмаган. Унинг сўзларига кўра, улар деразаларни синдириб, шу орқали бинони тарк этишга мажбур бўлган.
«Масъул шахслар ўз фарзандлари учун шундай болалар майдончасини хоҳлармиди?»
Интерактив бурчаклар (шифокор бурчаги, гўзаллик салони, болалар хонаси, лего ошхонаси, магнит конструктор) жойлашган ҳудудда кафе залига яна бир чиқиш йўли бор эди. Бироқ бир йилдан ортиқ вақт давомида бу йўл кичик тўсиқ билан беркитиб қўйилгани сабаб болалар уни чиқиш йўли сифатида қабул қилмай қўйган.
Ҳодисадан сўнг кўплаб ота-оналарнинг болалар майдончаларига ва савдо марказларига бўлган муносабати ўзгарди.
«Ҳозир биз шунчаки сайр қилгани чиқдик… Энди биз учун „болалар майдончаси“ сўзи салбий ҳисларни қўзғайди. Биз болаларга: „Келинглар, ҳеч қаерга кирмаслик учун шунчаки кўчада ўтирамиз“, деймиз. Бу бизнинг ҳозирги ҳолатимиз, биз уни бартараф этамиз. Энг муҳими, ҳаммамиз тирик ва соғ-саломатмиз», — дейди Юля Пак.
У масъул шахсларни ўз виждонлари олдида жавобгарликка чақирди. «Шунчаки бу ишга жавобгар бўлган одамлар тушунишларини истардим… худди шундай вазиятда уларнинг ўз фарзандлари ҳам жабр кўриши мумкин. Улар ўз фарзандлари учун мана шундай болалар майдончаси, шундай боғча, марказ ва мактабларни қурган бўлармиди?»
«Ҳар бир амалдор бу ўз фарзанди учун эканини англаб етиши керак. Ана шунда, эҳтимол, ўлик нуқтадан бироз силжиш бўлади ва улар ишга масъулият билан ёндашиш зарурлигини тушуниб етади», — дейди аёл.
Фото: Шуҳрат Латипов / Gazeta
Анна Смагина психолог сифатида фаолият юритади, жумладан, болалар ва ўсмирлар билан ҳам ишлайди. У DPDD методикасида травмалар устида ишлашга ихтисослашган. Бу йўналиш пост-травматик ҳолатларни даволашга қаратилган. Анна бепул психологик ёрдам кўрсатишга тайёр (Telegram ҳаволаси).
Эслатиб ўтамиз, Тошкент шаҳри ФВБ матбуот котиби Зуҳриддин Қурбонов Kun.uz нашрига берган интервьюсида бино «барча ёнғин хавфсизлиги тизимлари» билан жиҳозланганини айтган. Унинг сўзларига кўра, Яшнобод тумани ФВБ «профилактик кўриклар ўтказган, профилактик тавсиялар берган, яъни ёнғинларнинг олдини олиш бўйича тарғибот ишлари олиб борилган».