Олий Мажлис Сенати «Шаҳарсозлик реновацияси тўғрисида»ги қонун лойиҳасини қайтарди. Бу ҳақда 5 март куни Контент тайёрлаш марказида Урбанизация ва уй-жой бозорини барқарор ривожлантириш миллий қўмитаси раиси Шерзод Кудбиев ҳамда қурилиш ва уй-жой коммунал хўжалиги вазири Шерзод Ҳидоятов иштирокида бўлиб ўтган матбуот анжуманида маълум қилинди, дея хабар бермоқда Gazeta мухбири.
Тадбирда журналистлар 2025 йил сентябрь ойида Қонунчилик палатаси депутатлари томонидан қабул қилиниб, маъқуллаш учун Cенатга юборилган «Шаҳарсозлик реновацияси тўғрисида»ги қонун лойиҳаси тақдири ҳақида савол берди. Ўтган йилнинг октябрь ойида Сенатнинг Бюджет ва иқтисодий масалалар қўмитаси мазкур қонунни дастлабки тарзда муҳокама қилиб, «тегишли қарорлар» қабул қилган эди. Шундан сўнг қонун лойиҳасининг кейинги тақдири борасида ҳеч қандай расмий хабарлар берилмаганди.
Видеодан скриншот
Бироқ расмийлар матбуот анжуманида шаҳарсозлик реновацияси тўғрисидаги қонун лойиҳаси борасидаги саволга жавоб бермади. Савол айтилаётган пайтда Қурилиш вазирлиги раҳбари урбанизация қўмитаси раисига шивирлаб, Сенат ҳужжатни қайтарганини айтди. Суҳбат парчаси улар ўртасида ўрнатилган микрофонга тушиб қолди.
«Сенат эса [реновация тўғрисидаги қонун лойиҳасини] қайтарди. Аҳолининг 100 фоиз розилигини олишнинг иложи йўқ», — деди Шерзод Ҳидоятов.
Қўмита раҳбари Шерзод Кудбиев Қурилиш вазирлиги раҳбаридан реновация лойиҳаларини амалга ошириш учун аҳолининг розилик фоизи зарурлиги масаласини очиқчасига кўтармасликни сўради: «100 фоизга, 80 фоизга зарба бериш керак эмас».
Сенатнинг Gazeta сўровига жавобан маълум қилишича, реновация тўғрисидаги қонун парламент юқори палатасининг навбатдаги ялпи мажлисида кўриб чиқилади.
Қабул қилиниши режалаштирилган қонунда нима дейилган?
Президентнинг 24 февралдаги (ПҚ-73) қарорига кўра, «комплекс қурилиш лойиҳалари» инвестиция компаниялари томонидан комплекс қурилиш ҳудудидаги кўчмас мулк эгаларининг камида 80 фоизи билан нотариал тасдиқланган келишув битимлари тузилгандан сўнг амалга оширилиши керак.
«Инвестиция компанияси келишувга эришилмаган ва компенсация тури ва миқдоридан норози бўлган мулкдорларга нисбатан компенсация миқдорини бошқа мулкдорлар билан тузилган нотариал тасдиқланган келишув битимлари асосида шаклланган ўртача бозор қиймати миқдорида белгилаш тўғрисида судга даъво аризаси киритади», — дейилади ҳужжатда.
Қонун лойиҳасини депутатлар олдида тақдим этган адлия вазири ўринбосари Маҳмуд Истамов реновация лойиҳаси бўйича ҳокимликлар, тегишли ҳудуд аҳолиси ёки хусусий инвесторлар ташаббус кўрсатиши мумкинлигини таъкидлади. Бунда ташаббус кўрсатиш учун ушбу ҳудудда яшовчи мулкдорларнинг камида 80 фоизининг нотариал тасдиқланган ёзма розилиги талаб этилади. Яъни аҳолининг бешдан тўрт қисми розилигини билдирмагунча, ҳеч қандай ташаббус илгари сурилмайди.
Бунда гап фақат таклиф киритиш ҳуқуқи ҳақида бормоқда.
«Эътибор қаратиш керак бўлган асосий жиҳат: мулкдорнинг овози фақат таклиф киритиш учун керак. Агар лойиҳа ёки таклиф маъқулланса, лойиҳа тасдиқлангандан сўнг ҳар бир мулкдор билан компенсациянинг қулай варианти келишилади ва ҳокимлик, инвестор ва мулкдор ўртасида уч томонлама нотариал тасдиқланган келишув тузилади», — дея тушунтирди вазир ўринбосари.
Унинг таъкидлашича, мулкдорларнинг 100 фоиз розилиги олинмагунча ҳеч қандай қурилиш ёки бузиш ишлари олиб борилмайди.
Қонун лойиҳасида компенсациянинг учта шакли назарда тутилган эди:
-
реновация қилинган жойда янги қурилган уйдан уй-жой ёки яшаш учун мўлжалланмаган жой бериш;
-
бошқа тумандан уй-жой бериш;
-
мол-мулкнинг бозор қиймати миқдорида пул компенсацияси тўлаш.
Розилик фоизи камайиши мумкинми?
Январь ойи охирида қурилиш соҳасидаги тадбиркорлар билан учрашувда аҳолининг реновация лойиҳасини амалга оширишга розилик фоизи пасайиши мумкинлиги масаласи муҳокама қилинган эди.
Kapital Start қурилиш компанияси вакили очиқ мулоқотда айтишича, амалда мулкдорлар билан музокаралар кўпинча боши берк кўчага кириб қолади, чунки улар объектнинг бозор қийматидан бир неча баробар кўп маблағ талаб қилади (бу ҳақда аввалроқ қурилиш вазири ўринбосари Озода Жўраева ҳам гапирганди).
«Масалан, уй эгаси билан унинг уйини сотиб олиш бўйича музокаралар олиб борилаётганда шундай бўлади: агар унинг уйи, айтайлик, 100 минг доллар турса, у 500 минг доллар талаб қилиши мумкин. Шу билан бирга, Фуқаролик кодексига кўра, унинг розилигини олиш кераклиги айтилди», — деганди у.
Kapital Start вакили сотиб олиш қийматини баҳолашнинг тушунарли механизмини жорий этиш имкониятини кўриб чиқишни таклиф қилди.
«Шу ўринда бир таклиф бор: экспертиза хулосаси ёки қандайдир ҳисоб-китоб асосида — масалан, бозор қиймати плюс 20 фоиз — бундай уйларнинг нархини белгилаш механизмини ишлаб чиқиш мумкинми?», — деди у.
Унинг сўзларига кўра, компания аллақачон амалиётда бу муаммога дуч келган. «Биз ҳозирда реновация дастурига киритилганмиз. „Тошкент инвест“ компанияси билан шартнома имзолаш жараёнидамиз. Ва айнан шу муаммога дуч келдик», — деди компания вакили.
Шерзод Кудбиев и Даврон Ваҳобов.
Урбанизация ва уй-жой бозорини барқарор ривожлантириш миллий қўмитаси раиси Шерзод Кудбиев саволга жавоб берар экан, гап мураккаб ва нозик мавзу ҳақида кетаётганини тасдиқлади.
Унинг сўзларига кўра, ҳозирда турли халқаро ёндашувлар, жумладан, Туркия ва Россияда амал қилаётган моделлар ўрганилмоқда. «Аввалроқ бу ҳақда — 70−80 фоиз розилик варианти ҳақида гапирилган, шундан сўнг қолганлар билан масалани суд орқали ҳал қилиш мумкин», — деди Шерзод Кудбиев.
Унинг аниқлик киритишича, расмийлар маълум бир келишув чегарасига эришилгандан сўнг, қолган мулкдорлар аллақачон тузилган битимларнинг ўртача нархи бўйича сотиб олиш таклифини оладиган амалиётни таҳлил қилмоқда.
«Ишлаяпмиз. Биз турли халқаро амалиётларни ўрганмоқдамиз — масалан, Туркия ва Россия, хусусан, Москва тажрибаси», — деди у.
Қўмита раҳбарининг тушунтиришича, Туркияда реновация зонасидаги битимлар 50 фоиз, Москвада эса 60 фоиз келишувга эришилганда амалга оширилиши мумкин. Депутатлар томонидан реновация тўғрисидаги қонун лойиҳаси муҳокамаси чоғида Туркияда мулкдорларнинг 51 фоизи, Корея Республикаси ва Россия Федерациясида учдан икки қисми (66 фоиз), Япония, Тайван ва Флорида (АҚШ) штатида 75 фоиз овоз билан реновацияни бошлаш мумкинлиги маълум қилинганди.
«У ерда бу қандай ишлайди? Туркияда, масалан, агар ҳудуд реновацияга тушса, бозор нархида 50 фоизгача битим тузиш мумкин. Бу бозор. Яъни ўша ҳолатда (реновация) битимлар бозори ёпилади: уй-жойни давлатдан бошқага сотиш мумкин эмас. Бу спекуляциянинг олдини олиш учун — жамият манфаатлари учун қилинмоқда», — деди у.
Унинг сўзларига кўра, агар мулкдорларнинг аксарияти уй-жойни аллақачон сотиб бўлган бўлса, кўпчилик ва қолган мулкдорлар манфаатлари ўртасидаги мувозанат масаласи юзага келади.
«Агар, масалан, уйларнинг 60 фоизи аллақачон сотилган бўлса, унда савол туғилади: бу 60 фоизнинг манфаатлари муҳимми ёки қолган 40 фоизи… Шунинг учун ушбу 60 фоиз сотилган ўртача нарх олинади ва худди шу нархда қолган 40 фоиздан уй-жой сотиб олиш таклиф қилинади», — деди у.
Шундан сўнг, мулкдорга ушбу ҳудудда бир хил майдонга эга муқобил уй-жой таклиф қилинади.
«Лекин одам айтиши мумкин: менга тўғри келмайди, деразалар денгизга эмас, ҳовлига қарайди. Шунда иккинчи квартирани таклиф қилишади. Агар у буни ҳам рад этса, улар: „Яхши, бу расмий вариант“, дейишади. Агар иккинчи вариант ҳам тўғри келмаса, улар учинчи квартирани, масалан, шаҳар чеккасидаги икки хонали квартирани таклиф қилишади: ёки уни олинг ёки судга боринг», — деди у.
Шерзод Кудбиев бундай механизмларни ишлаб чиқишда мулк дахлсизлиги тамойилини ҳам инобатга олиш зарурлигини таъкидлади.
«Балансни топиш керак: нима муҳимроқ — жамоатчилик манфаатими ёки битта мулкдорнинг манфаатими», — дея қўшимча қилди қўмита раҳбари.
Шунингдек, у яна бир муаммога эътибор қаратди: комплекс қурилиш ҳудудида тадбиркорларга тегишли бўлган участкалар бўлиши мумкин.
«Яна бир муаммо бор: масалан, мажмуавий қурилиш ҳудудида 30 сотих, 50 сотих ёки бир гектар ери бўлган тадбиркор бўлиши мумкин. Давлат бу ерни олиб қўйиши керакми, йўқми, деган савол туғилади», — деди Шерзод Кудбиев.
Бундай ҳолларда, эҳтимол, алмашинув механизмини назарда тутиш керак. «Балки келишувлар имкониятини қолдириш керакдир. Масалан: сенда 1 гектар ер бор, уни давлатга берасан, эвазига бошқа жойда қуриш учун 30 сотих оласан. Бундай вариантларни ҳам кўриб чиқиш керак», — деди у.
Қўмита раҳбари бу масалаларнинг барчаси ҳозирда ҳисоб-китоб қилинаётганини айтди.
Шерзод Кудбиев.
Шунингдек, у реновация муҳокамасини шаҳарларни ривожлантиришнинг кенгроқ вазифаси билан боғлади.
«Агар биз Тошкент, Самарқанд ва бошқа шаҳарлар (вертикал қурилиш режалаштирилган жами 14 та агломерация) юқорига қараб ўсишини, одамлар яхшироқ шароитларда ва нисбатан арзонроқ уй-жойларда яшашини истасак, унда баланд биноларни ривожлантиришимиз керак. Бунинг учун эса жамият тегишли қоидаларни қабул қилиши керак», — деди Кудбиев.
Савдо-саноат палатаси раиси Даврон Ваҳобов ҳам муҳокамани шарҳлар экан, аниқ қонунчилик асослари зарурлигини таъкидлади. Унинг сўзларига кўра, Россияга ўхшаш моделдан фойдаланганда, қолган мулкдорларга лойиҳа тугагандан сўнг ўртача нархда сотиб олиш ёки шунга тенг уй-жой таклиф қилиш мумкин бўларди.
«Яъни, агар Россия амалиётига амал қилинса — масалан, 60 фоиз. Агар 50 гектар ҳудудда қурувчи аҳолининг 60 фоизидан уй-жой сотиб олган бўлса, қолган 40 фоизи уй-жойни ўртача нархда сотиши керак ёки қурилиш тугагандан сўнг уларга худди шундай майдонда квартира таклиф қилинади», — деди у.
Шу билан бирга, у «буларнинг барчаси қонун билан тартибга солиниши кераклигини» таъкидлади.
Унинг сўзларига кўра, ҳозир амалдаги ёндашув ҳар бир мулкдорнинг розилигини талаб қилади.
Шерзод Кудбиев, ўз навбатида, айнан шу нарса кўпинча йирик лойиҳаларни амалга оширишга тўсқинлик қилишини қўшимча қилди.
«Ҳозир ҳар бир мулкдорни ишонтириш керак. Масалан, эгаси айтади: 500 минг доллар. 6 сотих учун 1,5−2 млн доллар сўраш ҳолатлари бор. Ва бир-иккита шундай участка туфайли келажакда минглаб одамлар яшаши керак бўлган йирик қурилиш лойиҳаси тўсиб қўйилмоқда», — деди қўмита раҳбари.
Савдо-саноат палатаси раҳбари Даврон Ваҳобов шошма-шошарлик билан қарор қабул қилмасликка ва лойиҳаларнинг ўз параметрларини ҳисобга олишга чақирди.
«Лекин лойиҳа талабларга жавоб берса — масалан: автотураргоҳлар коэффициенти, яшил ҳудудлар коэффициенти. Қарорлар шошилинч қабул қилинмаслиги керак. Бундай масалаларни аввал кенг муҳокама қилиб, кейин қарор қабул қилиш керак», — деди Ваҳобов.