Тошкентдаги Темур Малик ва Буюк Ипак йўли кўчалари кесишмасида (собиқ «Троицкий» кўприги) жойлашган, 12 март куни тиргак деворининг бир қисми ўпирилиб тушган йўл ўтказгич қурилиши билан Автомобиль йўллари қўмитаси ҳузуридаги «Ўзйўлкуприк» кластерининг Тошкент вилояти филиали давлат муассасаси шуғулланган. Gazeta бу ҳақда давлат харидлари портали маълумотларини ўрганиб чиқиб, аниқлик киритди.
Ушбу кўчанинг 2 километрлик қисмини (бу бир вақтнинг ўзида M39B автомобиль йўлининг 34−36-километрлари ва ТҲАЙнинг бир қисми ҳисобланади) кенгайтириш лойиҳаси 2022 йил 10 январда президент Шавкат Мирзиёевга тақдим этилган эди. Лойиҳа Тошкент вилоятида амалга оширилиши режалаштирилган манзилли дастурга киритилган (президентнинг 2022 йил 22 январдаги қарори). Дастлаб қурилишни 2022−2023 йилларда якунлаш кўзда тутилганди.
Бироқ лойиҳани амалга ошириш ишлари фақат 2024 йилнинг бошида бошланди. Ўша йили Тошкент вилоятида капитал маблағлар ҳисобидан молиялаштирилган лойиҳаларнинг ижроси ҳақидаги маълумотларга кўра, йўлнинг ушбу қисмини реконструкция қилиш икки босқичга бўлинган. Биринчи босқич эски йўл ўтказгич ўрнига янгисини қуришни, иккинчиси эса йўлни реконструкция қилишни назарда тутган.
Пудратчи сифатида «Автомобиль йўллари қўмитаси ҳузуридаги «Ўзйўлкуприк» кластерининг Тошкент вилояти филиали давлат муассасаси кўрсатилган. Биринчи босқич ишларининг қиймати 100 млрд сўмга, иккинчи босқичи эса 30 млрд сўмга (жами қарийб 130 млрд сўм) баҳоланган.
Буюртмачи — Автомобиль йўллари қўмитаси ҳузуридаги Умумий фойдаланишдаги автомобиль йўлларини қуриш ва реконструкция қилиш дирекцияси бўлган.
Лойиҳа ташкилоти сифатида «Yo‘l-loyiha byurosi» компанияси иштирок этган. Очиқ реестр маълумотларига кўра, компания улушининг 56,4 фоизи Давлат активларини бошқариш агентлиги кўринишида давлатга, қолган 43,6 фоизи эса «Dor-Stroy Standart» компаниясига тегишли.
«Dor-Stroy Standart» эгаси сифатида Шерзод Шуҳратович Умаров кўрсатилган. У, шунингдек, «Universalbank» банки, «Uzmill» (ун ва ёрма маҳсулотлари ишлаб чиқариш), «Big Data Science», «Group7media» (ташқи реклама) ҳамда «Blue White And Green Production» (фильмлар ва мусиқий лойиҳалар ишлаб чиқариш) компанияларида улуш ва акцияларга эгалик қилади.
Деворнинг ўпирилиб тушган қисми. Ўқувчи томонидан юборилган фото.
Лойиҳанинг якуний қиймати юқорироқ бўлган
Автомобиль йўллари қўмитаси томонидан қурилиш ишлари якунланганидан сўнг (2024 йил 29 август) эълон қилинган маълумотларга кўра, лойиҳа қуйидаги техник кўрсаткичларга эга бўлган:
- йўлнинг узунлиги — 2 км;
- ҳаракат йўлаклари сони — 6 тадан 8 тагача (қатнов қисмининг кенглиги — 28−31 м);
- ўртача ҳаракат интенсивлиги — суткасига 35−40 минг автомобиль;
- қоплама тури — шағал-мастикали асфальтобетон (ЩМА);
- йўл ўтказгич узунлиги — 28,9 погон метр;
- металл конструкциясининг кенглиги — 56,4 м;
- қозиқлар сони — 56 та;
- оралиқ қурилмалар сони — 17 та.
Хабар қилинишича, мамлакатда илк бор йўл ўтказгич қурилишида йиғма металл конструкциялардан фойдаланилган.
Автомобиль йўллари қўмитасининг маълум қилишича, лойиҳанинг якуний қиймати 186,5 млрд сўмни ташкил этган. Бу 2024 йилда Тошкент вилоятидаги лойиҳалар тўғрисидаги ҳужжатда кўрсатилган дастлабки баҳодан (жами 130 млрд сўм) қарийб 1,5 баравар кўпдир.
Буюртмачи ва ижрочи ўртасида 2024 йил 25 январда имзоланган пудрат шартномасида биринчи босқич ишларининг нархи дастлабки 100 млрд сўм ўрнига 118,99 млрд сўм этиб белгиланган.
Йўл ўтказгичдан ташқари, Темур Малик кўчаси бўйлаб иккита ерости пиёдалар ўтиш йўли, пиёдалар йўлаклари қурилган, автобус бекатлари ва ёритиш тизими ўрнатилган ҳамда ҳудуд кўкаламзорлаштирилган.
2022 йилдаги лойиҳада йўл ўтказгич олдидаги кўтармаларни ушлаб турувчи узун таянч деворлари тизими кўзда тутилган эди. Уларнинг умумий узунлиги қарийб 240 метрни ташкил этади: йўл ўтказгичгача 131,94 метр ва ундан кейин 107,72 метр. Деворлар очиқ вертикал чокли, узунлиги 11,8 метр бўлган секцияларга бўлиниши керак бўлган.
Лойиҳанинг геологик маълумотларига кўра, ҳудуд зич лойли грунтлардан иборат бўлиб, устида 1,7−1,9 метр қалинликдаги тўкима қатлам жойлашган. Ерости сувлари 8,7−9 метр чуқурликда бўлиши мумкин.
Лойиҳада сув чиқариб юбориш тизими, жумладан, йўл ўтказгичдаги ирригация лотоклари, дренаж ва иншоот остидаги насос станцияси кўзда тутилган. Режага кўра, сув лотокларда тўпланиб, насос станциясига тушиши ва у ердан сўриб чиқарилиши керак бўлган.
Йўл ўтказгичнинг таянч конструкциялари ва тиргакларини диаметри 1,2 метр, узунлиги 25 метр бўлган бурғилаб қуйиладиган қозиқлар устига ўрнатиш режалаштирилган. Жами 90 та қозиқ кўзда тутилган бўлиб, улар баландлиги 1,5 метр бўлган ростверк билан бирлаштирилиши керак бўлган.
Ҳужжатда кўрсатилган лойиҳани амалга оширишнинг меъёрий муддати 7 ойни ташкил этган.
Лойиҳани 2025 йилда якунлаш режалаштирилган
Kun.uz нашри 2024 йил 18 июлда Автомобиль йўллари қўмитасига таяниб хабар беришича, ўша пайтда ишлар 60 фоизга бажарилган бўлиб, объектни 2025 йилнинг биринчи чорагида фойдаланишга топшириш режалаштирилган бўлган. 2024−2025 йиллар муддати президент қарорида ҳам кўрсатилган.
Бироқ 15 август куни Автомобиль йўллари қўмитаси лойиҳа кеча-ю кундуз уч сменада амалга оширилаётганини маълум қилди. Ишларга қарийб 1000 нафар ишчи ва 200 та техника, жумладан 100 та самосвал жалб этилган. Бажарилган ишлар ҳажми 70 фоиздан юқори деб баҳоланган.
Мустақиллик байрами арафасида — 2024 йил 29 август куни йўл ўтказгич очилди. Очилиш олдидан объектни президент бориб кўрган.
Расмий хабарда йўл ўтказгич қурилишининг янги усули бир қатор афзалликларга эга эканлиги таъкидланган: қурилиш муддати икки баравар қисқаради, лойиҳавий хизмат муддати эса 100 йилдан ошади (оддий конструкцияларда бу кўрсаткич 60−70 йилни ташкил этади).
Йўл ўтказгич очилгунга қадар қурилиш майдонига транспорт прокурори Икром Наримов (икки марта: март ва апрель ойларида), шунингдек, Тошкент шаҳри ҳокимининг биринчи ўринбосари Бахтиёр Раҳмонов ҳам (июльда) ташриф буюрган.
Фавқулодда ҳолат сабаблари ҳақида эксперт изоҳи
Тошкент шаҳри ҳокимлиги тиргак деворининг бир қисми қулашига сабаб бўлган дастлабки омиллар сифатида «яқинда кузатилган кучли ёғингарчилик таъсири, жумладан, тупроқнинг ҳаддан ташқари намланиши ва конструкцияга юкламанинг ортиши» мумкинлигини маълум қилди.
Gazeta мазкур ҳолат юзасидан Автомобиль йўллари қўмитасига сўров юборди, бироқ ҳозирча ҳеч қандай изоҳ олгани йўқ.
Муҳандис Ҳусан Муқимов Gazeta`нинг вазиятга изоҳ бериш ҳақидаги илтимосига жавобан, фақат фотосуратлар ва видеоёзувларга таяниб якуний хулоса чиқариш қийинлигини таъкидлади.
«Агар кўпроқ бошланғич маълумотлар, масалан, лойиҳа ҳужжатлари ёки лаборатория тадқиқотлари натижалари бўлса, анча аниқроқ фикр билдириш мумкин», — деди у.
Шунингдек, муҳандиснинг сўзларига кўра, ОАВда тилга олинаётган лойиҳа қиймати бутун лойиҳага тегишли: «Мендаги мавжуд маълумотларга кўра, ҳамма жойда айтилаётган ўша маблағ аслида фақат таянч деворига эмас, балки янги йўлнинг бутун узунлиги бўйича ва кўприк қурилишига сарфланган».
Унинг сўзларига кўра, фото ва видеоматериаллар таҳлили иншоот ҳудудидаги тупроқ асосан ердаги тупроқ массасидан иборат эканлигини кўрсатмоқда. «Тахмин қилиш мумкинки, ушбу тупроқ бўкувчан (намлик таъсирида кенгаювчи) ва сув ўтказувчанлиги паст бўлган тупроқ тоифасига киради», — дея тушунтирди Ҳусан Муқимов.
Мутахассиснинг таъкидлашича, бундай конструкцияларда одатда махсус дренаж материаллари қўлланади.
«Таянч иншоотларининг тупроқ тўлдирма қисмида одатда сувнинг эркин ўтишини ва унинг кейинчалик чиқариб юборилишини таъминлайдиган фильтр тупроқлари ишлатилади», — деди у.
Ҳусан Муқимовнинг сўзларига кўра, баландлиги сезиларли бўлган таянч деворларини лойиҳалашда, қоида тариқасида, конструкция барқарорлигини таъминловчи қўшимча чора-тадбирлар кўрилади.
«Бундай ечимларга армогрунтли конструкциялар ёки шунтлаш усулларини қўллаш кириши мумкин. Бироқ мендаги мавжуд фото ва видеоматериалларда ушбу конструктив элементлар кўзга ташланмаяпти», — дея қайд этди муҳандис.
Фотосуратларда кўриниб турган таянч девори бўйлаб кетган чоклар эса бетон конструкциялар учун стандарт амалиёт ҳисобланади. «Бу ерда гап конструкциянинг ҳарорат таъсиридаги ва чўкиш деформацияларини компенсация қилишга мўлжалланган ҳарорат ёки деформация чоклари ҳақида бормоқда», — деди у. Мутахассисга кўра, айрим ҳолларда бундай чоклар орқали тупроқдаги сувнинг бир қисми ташқарига чиқиб кетиши ҳам мумкин.
«Тупроқдан сувни чиқариб юборишнинг яна бир кенг тарқалган усули — дренаж тизимини ўрнатишдир… Бироқ фотосуратларда дренаж тизимининг излари кўринмаяпти», — дея таъкидлади муҳандис.
Объектларни байрамларга топшириш амалиётидан воз кечишга чақириқ
Фото: Шуҳрат Латипов / Gazeta.
Ўзбекистонда объектларни фойдаланишга топширишни Мустақиллик куни, Навруз ва Янги йил каби давлат ҳамда календарь байрамларига тўғрилаш амалиёти ҳалигача кенг тарқалган.
2022 йилда Тошкентдаги «Туркистон» метро бекати устидаги йўлнинг бир қисми фойдаланишга топширилганидан ярим йил ўтиб чўкиб кетган эди. Ушбу кўча ҳам 2020 йилда Мустақиллик байрами арафасида очилган.
«Туркистон» метро бекати устидаги йўлнинг чўкиши бўйича пудратчи — «Transyo‘lqurilish-Jizzax» (ҳукумат фармойиши билан тендерсиз танланган) айбни «Ўзбекистон темирйўллари» таркибидаги «Кўприкқурилиш» трестига юклаган ва технология бузилганини маълум қилган. Ушбу лойиҳада Тошкент шаҳрининг собиқ ҳокимига алоқадор бўлган лойиҳа ташкилоти ҳам иштирок этган.
Ўшанда ишлар қиймати дастлаб 61,2 млрд сўмга баҳоланган бўлса-да, кейинчалик 81,18 млрд сўмгача кўтарилган.
Йирик объектларни байрам санасига топшириш анъанасидан воз кечиш ҳақидаги чақириқлар 2019 йил охиридаги фожиадан сўнг янграй бошлаган эди. Ўшанда Юнусобод метро йўналиши қурилишида тупроқ ўпирилиши оқибатида олти нафар ишчи ҳалок бўлган эди.
«Янги объектларни байрамларга очиш — бу бизнинг анъанамизда бор. Бироқ буни фақат объект тўлиқ тайёр бўлган тақдирдагина амалга ошириш керак», — дея таъкидлади «Миллий тикланиш» партияси вакили Нодиржон Мухторов 19 декабрь куни, авариянинг эртасига бўлиб ўтган сайловолди дебатларида.
«Халқимиз йирик объектларнинг очилиши байрамларга тўғриланаётганидан норози. Партиямиз бундай амалиётга қарши», — дея таъкидлаганди ўшанда ЎзЛиДеП партияси вакили Нуриддин Муродов.
20 декабрь куни эса ЎзЛиДеП етакчиси Актам Хаитов шундай деди: «„Масштабли қурилишларни байрамларга битказиш“ одатига чек қўйиш вақти келди. Унутмайлик, якунда фақат қурилиш сифати аҳамиятга эга».
Юнусобод метро йўналишининг иккита янги — «Юнусобод» ва «Туркистон» бекатларини дастлаб 2019 йил 28 декабрда (Янги йил олдидан) очиш режалаштирилган эди, кейинроқ 2020 йил 21 март (Навруз) муддати эълон қилинди. Якунда эса бекатлар йўловчилар учун Мустақиллик байрами арафасида (август охирида) очилди.
Ёпиқ лотлар
2022−2026 йилларда Автомобиль йўллари қўмитаси ҳузуридаги «Ўзйўлкуприк» кластерининг Тошкент вилояти филиали билан юзлаб миллиард сўмлик шартномалар имзоланган. Лот рақамлари ва суммалар Иқтисодиёт ва молия вазирлигининг давлат харидлари марказий ахборот порталида кўрсатилган.
Шу билан бирга, шартномаларнинг салмоқли қисми Қурилиш вазирлигининг тендер платформаси (tender.mc.uz) орқали ўтган, бироқ ушбу лотлар у ерда акс этмаган.
«Шаффоф қурилиш» миллий ахборот тизими матбуот хизматининг маълум қилишича, лотлар бугунги кунда янги shaffofxarid.uz платформасида акс этмоқда. Бироқ ушбу платформа фақат 2025 йилнинг октябрь ойидан кейин тузилган шартномаларни ўз ичига олади (махфий ва муҳокамадан ўтмаган шартномалар бундан мустасно).
Натижада, «Ўзйўлкуприк» кластерининг вилоят филиали билан тузилган шартномаларнинг аксарият қисми, худди ўтган йиллардаги бошқа кўплаб битимлар каби, амалда жамоатчилик учун ёпиқлигича қолмоқда.
Шу каби муаммо xarid.uzex.uz порталида ҳам мавжуд бўлиб, у 2021 йилгача тузилган лот ва шартномаларни ўз ичига олмайди. Эски exarid.uzex.uz платформасида эълон қилинган архив маълумотларидан фойдаланишнинг эса деярли имкони йўқ.
Таъкидлаш жоизки, Автомобиль йўллари қўмитаси таркибидаги тузилмалар қурилишда тез-тез бир вақтнинг ўзида ҳам буюртмачи, ҳам пудратчи ва етказиб берувчи ролини бажаради. Бунга яқин орадаги мисол — Ўзбекистондаги қиймати 120 млн долларлик Урганч ва Хива ўртасидаги биринчи пулли йўл лойиҳаси. Коррупцияга қарши курашиш агентлиги ушбу лойиҳани ўрганаётганини маълум қилган.