30 йил аввал Ўзбекистонда Амир Темур ҳақида илк фильм суратга олинган эди. 1996 йилда соҳибқирон таваллудининг 660 йиллик юбилейи муносабати билан яратилган ушбу картинада Амир Темурнинг 34 ёшгача бўлган даври тасвирланган. Мазкур фильм ўз пайтида турли танқидларга учраган бўлса-да, аммо ўзбек киноижодкорлари томонидан соҳибқирон ҳақида яратилган ягона картина сифатида эсланади.
Фильм шу даражада катта лойиҳа бўлганки, режиссёр Сарвар Каримовнинг таъкидлашича, у ўша вақтда ҳатто давлат буюртмаси асосида картиналар суратга олиш бўйича қарорларга таъсир кўрсатган.
Gazeta мухбири Миролим Исажонов 9 апрель — Амир Темур туғилган куни арафасида ушбу фильмда бош ролни ўйнаган актёр, Ўзбекистонда хизмат кўрсатган артист Бекзод Муҳаммадкаримов билан картина тарихи, уни суратга олишдаги қийинчиликлар ва фильмга жамоатчилик муносабати қандай бўлгани хақида суҳбатлашди.
— Амир Темур ролини илк бор экранда гавдалантириш сизга насиб қилган. Ушбу ижрогача бўлган жараён қандай кечган: кастинг ва ҳис-туйғулар ҳақида гапириб берсангиз?
— 1989 йил Италия киноижодкорлари билан ҳамкорликда Амир Темур ҳақида фильм олиш ҳаракати бошланди. Унга Али Ҳамроев режиссёрлик қиладиган бўлди. Ҳатто Тошкентда «Самарқанд фильм» номли киностудия очилиб, мен ишлайдиган Ўзбек Миллий академик драма театрида кийимлар тикишга тайёргарликлар бошланди. Ушбу лойиҳага асосий маблағни италияликлар тиккани боис Амир Темур роли учун актёрни ҳам уларнинг ўзи танлаши керак эди. Бош қаҳрамонга муносиб номзод сифатида Шон Коннери, Роберт Де Ниро каби Голливуд юлдузлари мўлжаллаб турилганди.
Бекзод Муҳаммадкаримов
Соҳибқироннинг ёшлик даврини ўйнаш учун эса ўзбекистонлик актёрлар ўртасида фотосинов ўтказилди, унда мен ҳам қатнашдим. Амир Темурга оид фильм билан илк марта ўшанда — 24 ёшимда тўқнашдим. Аммо бироз вақт ўтиб, итальянлар ёзган сценарийда Темур шахсиятига тўғри келмайдиган ўта салбий жойлар кўп экани ва икки тараф келиша олмагани учун лойиҳа бекор қилинганидан хабар топдик.
Орадан 5−6 йил ўтиб, яъни 1996 йил — Амир Темур йили, деб эълон қилинди. Соҳибқирон таваллудининг 660 йиллиги муносабати билан Тошкентда темурийлар тарихи давлат музейи очилди, Ўзбекистоннинг турли ҳудудларида Амир Темур ҳайкаллари ўрнатилди. Ўша йили буюк сиймо ҳақида шошилинч тарзда икки қисмли фильм ҳам суратга олишга қарор қилинди. Биринчи қисмда ёшлиги, иккинчисида 34 ёшидан то умрининг охиригача бўлган давр ёритиладиган бўлди.
Биринчи қисмда Амир Темурнинг айнан бизнинг ёшимиздаги даври суратга олиниши ҳақида эшитиб, кастингларда қатнашишга қизиқдим ва бу мен учун бир имконият эди. Қолаверса, 1992 йил «Буюк Турон» номли фильмда бош қаҳрамон, яъни Турксанф хоқон ролини ўйнагандим. Уни кўрган киночилар Амир Темур фильми кастингига иштирок этиб кўришимни маслаҳат беришди. Шу тариқа «Ўзбекфильм»га бордим.
«Буюк Турон» фильмида биз билан бирга ишлаган либос бўйича рассом, пардозчи каби мутахассисларда тарихий картиналарда ишлаш тажрибаси борлиги учун улар «Амир Темур» фильмига ҳам таклиф қилинган экан. Ўшанда кастинг вақтида мени кўриб, «Бекзод Темур ролига аниқ тасдиқланади», деган ишонч билан либослар ва соқолларни менинг ўлчамим бўйича тайёрлашга киришган.
Фототанловда ёш ва қони қайноқ бир неча ўнлаб актёрлар қаторида иштирок этдим. Киностудияда фильм режиссёрларидан бири Бақо Содиқовни учратиб қолдим. Улар қўлимга сценарийни тутқазиб, «Шуни бир ўқиб чиқ, кейин ёқмаган жойлари бўйича фикр ва таклифларингни очиқ-ойдин айтарсан», деди.
Дадам адабиётшунос бўлгани боис Амир Темур ҳақида кўп гапириб берарди, Соҳибқирон фаолияти ва шахсияти ёзилган турли китобларни ҳам мутолаа қилганман. Эшитган ва ўқиганларимдан келиб чиқиб, сценарий бўйича бир қанча эътирозлар пайдо бўлди ва ўз таклифларимни айтдим. Яъни сценарийда драматургия қоидалари пухта эмаслиги, Амир Темурнинг оддий одам бўлмаганини кўрсатиб берадиган саҳналарни кўпайтириш ва уларни қатъиятли саркарда сифатида экранга олиб чиқиш лозимлигини таъкидладим. Лекин Бақо Содиқовга сценарийга нисбатан муносабатим ёқмади, у билан баҳслашиб кетдик. Маълум вақт ўтгач, бош ролга бошқа актёр тақдислангани ҳақида эшитдим.
— Кастингдан ўта олмаганингиз сизга қандай таъсир қилди?
— Албатта, руҳан сиқилдим, ичимдан нималар ўтганини фақат ўзим биламан. Чунки ўшанда ҳар томонлама энг кучга тўлган пайтим эди. Тажрибам, билимим етарли, ҳам руҳан, ҳам жисмонан шу ролга тайёрман, деб ўйлардим. Қолаверса, унгача кино ва театрда ҳам яхши ролларни ўйнаб қўйгандим. Қисқаси, ўзимга қўйган катта баҳо менга ишонч берган, орзу қилган ролимга эришиш арафасидаман, деб чексиз қувонганман.
Амир Темур ролига бошқа бир ҳамкасбим тасдиқлангач, суратга олиш ишлари бошланганига ўн кун ҳам бўлмай, у актёр нима сабабдандир ролни охиригача ўйнамаган. Кейин кастингда ҳам иштирок этмаган бир таниқли ўзбек спортчисини шу ролга тасдиқлашган. У келишган, Амир Темурбоп йигит эди. Лекин у ҳам негадир ролини ўйнамай, лойиҳадан кетиб қолган.
Орадан маълум вақт ўтиб, режиссёр ёрдамчиси қўнғироқ қилди ва съёмка майдончасига боришим, соҳибқирон ролини ўзим ижро этадиган бўлганим ҳақида айтди. Унинг гапига ишониб, тасвирга олиш жараёнлари учун Хоразмга борганман. Сьёмка вақтида албатта, жудаям ҳаяжонланганман ва озгина чўчиганман. Чунки бу образ оддий бир касб эгасининг роли эмасди-да.
— Юқорида айтдингизки, сценарийнинг кўп жойлари сизга ёқмаган ва улар юзасидан билдирган таклифларингиз ҳам режиссёрга маъқул келмаган. Лекин нима учун роль ўйнашга рози бўлгансиз?
— Ўша вақтда жуда аросатда қолганман: ролни ўйнай десам, сценарий менга ёқмаган, пухта эмас. Суратга олиш майдончасига бормай десам, бутун бошли бир кинода Амир Темур қиёфасини гавдалантириш бахтидан қуруқ қоламан. У пайтгача соҳибқирон ҳақида нафақат кино олинмаган, балки у бирор фильмда бирровга эслаб ҳам ўтилмаган. Шу боис ўзимга ёқмаган сценарий бўйича роль ижро этишга қарор қилганман. Лекин съёмка жараёнларида барибир айрим жойларда таклифларимни айтиб, кичик бўлса-да, ўзгартиришлар киритганман.
— Суратга олиш ишлари қисқа муддатда амалга оширилган. Бу сизга ижодий жиҳатдан босим берганми?
— Фильмга Бақо Содиқов ва Исамат Эргашев режиссёрлик қилган. Тасвирга тушириш ишлари 1996 йилнинг апрель ойида бошланиб, августда якунланган ва ноябрда премьера қилинган. Фильм Хоразм вилоятида, Иссиқкўлнинг бир қанча ҳудудлари ва айрим саҳналар Непалда суратга олинган. У пайтларда кинолар плёнкага олинарди. «Амир Темур» фильми 4−5 ойда тайёр бўлган, у вақтда 1,5 соатли замонавий фильмни ҳам бунча муддатда тугатиб бўлмасди.
Ўша йилнинг охиригача фильм катта экранларга чиқиши шарт эди. Бу эса нафақат актёрларга, балки бутун ташкилотчиларга босим бўлган. Кийимларни тайёрлашдан то декорациялар қуришгача ҳаммаси қисқа вақтда тайёрланган. Отлар, қурол-аслаҳалар, оммавий ва жанг саҳналари кўп бўлган фильмни беш ойда битириш учун бутун ижодий жамоа тенг ҳаракат қилган ва кучли босимда ишлаган. Ўзимизга ёқмаган жойларини қайтадан суратга олишга эса имконият ва вақт бўлмаган.
— Бу роль сизга актёр сифатида нима берди ёки фақатгина ижро бўлиб қолдими?
— Амир Темургача ҳам турли фильм ва спектаклларда тарихий шахсларни ижро этганман. Аммо бу мен учун ўзига яраша бир тажриба бўлган ва жуда катта масъулияти бор эди. Амир Темурни ўйнаганингиздан кейин кўча-кўйда юришингиз ҳам шунга муносиб бўлиши керак. Шунингдек, кино режиссёрлар олдида актёр сифатида бир поғона юқорилаганман. Ушбу фильмдан кейин келажаги номаълум ёш актёр эмас, балки режиссёрлар ҳисоблашадиган актёр Бекзод Муҳаммадкаримовга айланганман.
— Ролингиз учун қанча гонорар олгансиз?
— 3500−4000 доллар атрофида гонорар берилган. Биринчи машинамни, яъни ВАЗ-2106 «Жигули»ни ўша пулнинг 3000 долларига харид қилганман. 1979 йилда чиққан ушбу автомобилнинг нархи кўтарилиб кетган пайтлар эди. Кейинчалик, машинани ҳамкасбим Рустам ака Каримов сотиб олган, ҳозиргача ҳайдаб юради (кулади). Машинани кўрсам, 30 йил аввал олинган фильм хотиралари эсга тушади.
— Фильм катта экранларга чиққандан кейин томошабинлар ва соҳа вакилларининг танқидига учраган. Сизнингча, айнан қайси саҳналар ва ижролар кўп муҳокама қилинган?
— Ҳар қанақа асар, айниқса, бундай тарихий фильмлар ҳақида албатта, танқидлар кўп бўлади. Чунки фильм қаҳрамонини ҳамма ўзича тасаввур қилади ва тасаввуридагидек бўлмаса, танқид қилаверади. Айрим киномутахассислар сценарийга нисбатан эътирозлар билдирган бўлса, баъзилари техник масалаларни муҳокама қилган. У камчиликларда актёрларни ҳам, режиссёрларни ҳам айби бўлмаган. Чунки жанг саҳналари билан қирғизистонлик бошқа бир режиссёр шуғулланган.
Масалан, катта юк машиналарнинг баллонларини доира шаклида қўйиб, атрофига шох-шаббалар бойланган ва ёқилган. Мазкур ҳолатда оловли саҳналар тепадан суратга олинган ва шох-шаббалар орасидан баллонлар кўриниб қолган. Ушбу манзарани биз ҳам фильм намойиш этилганда кўриб қолганмиз. Шу ва бошқа оммавий саҳналар билан боғлиқ айрим камчиликлар муҳокамаларни келтириб чиқарган.
Бундай ҳолатлар жаҳон киносида ҳам учраб туради. Мисол учун, «Гладиатор» фильмида от арава ағдарилган жойида унинг тагидаги моторлар кўриниб қолган кадрлар бор. Бу каби масалалар суратга олиш жараёнида сезилмай қолади. Аммо «Амир Темур» фильмидаги техник камчиликларни монтаж жараёнида олиб ташлаш мумкин эди. Буни ижодкорларга алоқаси йўқ, аммо бизнинг ҳам жаҳлимиз чиққан.
— Сизнингча, ушбу фильм миллий кино саноати учун қандай аҳамиятга эга?
— Бу картина тарихий фактларга асосланиб суратга олинган, унда тарих бузилган жойлар йўқ. Ўзбек киносаноатида тарихий фильмлар олишда жудаям катта тажриба бўлди, ютуқ ва камчиликларидан хулосалар чиқарилди. Томошабинлар ҳалигача мендан шу фильм нега телеканалларда қўйилмаётгани сабабини сўрайди. Амир Темур ҳақида ўзбек киноижодкорлари томонидан яратилган фақат шу битта фильмимиз бор.
Қани энди Амир Темур умрининг охиригача бўлган даври ҳам суратга олинса-ю, унда ҳам бош ролни ўйнасам, катта орзуларимдан бири шу. Аммо бу маблағ масаласи билан боғлиқ бўлса керак. Чунки бунақа фильм олиш учун жуда жиддий ёндашиш керак ва жиддий маблағни ҳам талаб қилади. Агар олинадиган бўлса, дунёнинг энг зўр усталари: оператор, сценарист каби мутахассисларни жалб қилиш керак. Шунда яхши фильм яратилади.