Олий Мажлис Қонунчилик палатаси 7 апрель куни бўлиб ўтган йиғилишда Ўзбекистонда экстремизмга қарши курашиш тизимини такомиллаштиришга қаратилган қонун лойиҳасини биринчи ўқишда қабул қилди.
Ҳужжат экстремистик жиноятлар рўйхатини кенгайтириш, назоратнинг янги механизмларини жорий этиш ва жавобгарликни қисман либераллаштиришни назарда тутади.
Gazeta бош прокурорнинг биринчи ўринбосари Баҳриддин Валиев маърузаси билан танишди.
Унинг сўзларига кўра, экстремизм халқаро тинчлик ва хавфсизликка асосий таҳдидлардан бири бўлиб қолмоқда.
«Бугунги кунда экстремистик ғояларнинг таъсири кенгайиб, уларнинг шакл ва мақсадлари тобора хилма-хил бўлиб бормоқда. Бу эса, ўз навбатида, давлатларнинг ҳудудий яхлитлиги ва бутун минтақалар барқарорлигига таҳдид солади. Бундай шароитда экстремизмга қарши курашиш тизимини доимий ривожлантириш, шунингдек, комплекс қонунчилик, меъёрий ва институтсионал базани такомиллаштириш талаб этилади», — деди у.
Валиев экстремизмга қарши курашни ташкил этишда бир қатор муаммолар мавжудлигини таъкидлади.
«Қонунчиликда экстремизм тушунчаси жуда кенг ифодаланган ва терроризм тушунчаси билан кесишади», — деди у ва бундай мулоҳазалар Бирлашган Миллатлар Ташкилоти ҳамда Европада хавфсизлик ва ҳамкорлик ташкилоти томонидан бир неча бор билдирилганини қўшимча қилди.
Бошқа муаммолар қаторида у «норасмий тузилмалар»ни экстремистик деб тан олиш механизми ва экстремистик жиноятлар рўйхати мавжуд эмаслигини таъкидлади, бу эса бундай шахсларнинг кейинги фаолиятини чеклаш учун самарали чоралар кўриш имконини бермайди.
Валиев таъкидлаганидек, экстремистик жиноятларни содир этган шахсларни ижтимоий реабилитация қилиш ва уларнинг радикал қарашларини ўзгартириш механизмлари мавжуд эмас.
«Жиноят кодексида фақат диний экстремизм учун жавобгарлик назарда тутилган, бошқа шакллар — миллий, ирқий, сиёсий экстремизм эса жазоланмайди ва ҳуқуқий тартибга солинмайди», — деди у.
Қандай ўзгаришлар таклиф этилмоқда?
Қонун лойиҳаси қонунчиликка экстремистик жиноятлар рўйхатини киритишни назарда тутади, жумладан:
- Жиноят кодексининг 156-моддаси (миллий, ирқий, этник ёки диний адоват қўзғатиш);
- 159-модда (Ўзбекистон Республикасининг конституциявий тузумига тажовуз қилиш);
- 244-модданинг 1, 2 ва 4-қисмлари (оммавий тартибсизликлар);
- 244−1-модда (жамоат хавфсизлиги ва жамоат тартибига таҳдид солувчи материалларни тайёрлаш, сақлаш, тарқатиш ёки намойиш этиш);
- 244−2-модда (диний экстремистик, сепаратистик, фундаменталистик ёки бошқа тақиқланган ташкилотларни ташкил этиш, уларга раҳбарлик қилиш, уларда иштирок этиш).
Бундан ташқари, ҳужжат қуйидагиларни киритади:
- ташкилотлар ва «норасмий тузилмалар»ни экстремистик деб тан олиш механизми;
- бундай ҳуқуқбузарликлар тўғрисида хабар берган шахсларни рағбатлантириш ва ҳимоя қилиш чора-тадбирлари;
- экстремистик жиноятларни содир этган шахслар учун чекловлар;
- ижтимоий реабилитация ва радикал қарашларни тузатиш воситалари;
- экстремистик фаолиятга алоқадорлиги сабабли юридик шахсларнинг фаолиятини тўхтатиб туриш имконияти;
- ташкилот ва ахборот маҳсулотини экстремистик деб топиш механизми.
Масъулиятни енгиллаштириш ва янги ёндашувлар
Шу билан бирга, бир қатор ҳуқуқбузарликлар учун жазони либераллаштириш таклиф этилмоқда.
«Жамоат хавфсизлигига таҳдид солувчи материалларни тайёрлаш ёки сақлаш билан боғлиқ биринчи марта содир этилган ҳаракатлар учун жиноий жавобгарликни либераллаштириш зарурати пайдо бўлмоқда», — деди Валиев.
Хусусан, бундай ҳуқуқбузарликлар учун биринчи марта жиноий эмас, балки маъмурий жавобгарлик жорий этилиши мумкин.
Шунингдек, ушбу қоидабузарлик ҳақида ихтиёрий равишда хабар берган ва ҳуқуқни муҳофаза қилиш органларига кўмаклашган шахсларни жавобгарликдан озод қилиш таклиф этилмоқда.
Жазоларни табақалаштириш
Айрим ўзгартиришлар норасмий тузилмаларни (экстремистик ва бошқа тақиқланган ташкилотлар бундан мустасно) ташкил этиш, уларга раҳбарлик қилиш ва уларда иштирок этиш учун жавобгарликка тааллуқлидир.
«Илгари жазо 10−15 йилни ташкил этган бўлса, эндиликда уни иштирок этиш даражаси ва содир этилган қилмишнинг хусусиятига қараб 5 йилдан 10 йилгача ва 15 йилгача дифференциация қилиш таклиф этилмоқда», — деди у.
Баҳриддин Валиевнинг сўзларига кўра, қонун лойиҳасини тайёрлашда Европа давлатлари, МДҲ давлатлари, шунингдек, АҚШ, Германия, Хитой ва бошқа давлатлар тажрибаси ўрганилган.
Ҳужжат Олий суд, Давлат хавфсизлик хизмати, Ички ишлар вазирлиги ва Адлия вазирлиги билан келишилган.
Унинг таъкидлашича, қонуннинг қабул қилиниши бюджетдан қўшимча харажатларни талаб қилмайди.
Муҳокама якунида депутатлар қонун лойиҳасини биринчи ўқишда қўллаб-қувватладилар. Иккинчи ўқишга тайёргарлик жараёнида таклиф ва мулоҳазаларни экспертлар ва мутахассислар иштирокида қўшимча равишда кўриб чиқиш режалаштирилган.