Марказий Осиёда сув ресурслари қисқармоқда ва уларнинг ҳолатини олдиндан башорат қилиш қийинлашмоқда. Бу музликларнинг эриши, ёғингарчилик тартибининг ўзгариши ва суғориш мавсумидаги сув танқислиги билан боғлиқ. Бундай шароитда нафақат сув ҳажми, балки мамлакатларнинг манфаатларни келишиб олиши, маълумот алмашиш ва иқлим хатарларига мослашиш қобилияти ҳам муҳим аҳамият касб этади.
ЕХҲТнинг иқтисодий ва экологик фаолият бўйича элчи-координатори Бақит Жусуповнинг сўзларига кўра, бугунги кунда сув масаласи озиқ-овқат хавфсизлигидан тортиб энергетикагача бўлган миллий ва минтақавий хавфсизлик масалалари билан бевосита боғлиқдир. У бу ҳақда март ойи охирида Тошкентда минтақа мамлакатлари ва халқаро ташкилотлар вакиллари иштирокида бўлиб ўтган Tashkent Water Week форумида таъкидлаб ўтди.
Фото: Tashkent Water Week.
Жусупов юқори ва қуйи оқим мамлакатларининг бир-бирига боғлиқлиги сув ресурсларига бўлган босимни оширишини ва давлатлар ўртасидаги ўзаро сезувчанликни кучайтиришини қайд этди. Бу эса сувни самарали бошқариш ва минтақавий ҳамкорликни ривожлантиришни барқарорликнинг асосий омилларига айлантиради. Қўшимча хавфни иқлим ўзгариши юзага келтирмоқда. Ҳароратнинг кўтарилиши, ёғингарчилик тартибининг ўзгариши ва экстремал об-ҳаво ҳодисаларининг тез-тез такрорланиши сув ресурсларидан фойдаланиш имкониятини олдиндан кўра олиш даражасига салбий таъсир кўрсатмоқда.
«Марказий Осиёда бугуннинг ўзидаёқ сув танқислиги кузатилмоқда ва, эҳтимол, вазият ёмонлашиб боради», — деб ҳисоблайди Бақит Жусупов.
Тожикистон қишлоқ хўжалиги вазири Қурбон Ҳакимзода минтақада иқлим ўзгариши аллақачон реал воқеликка айланганини таъкидлади.
«Бу ерда ўртача йиллик ҳарорат дунёдаги ўртача кўрсаткичдан икки баравар тезроқ кўтарилмоқда. Марказий Осиёнинг энг йирик дарёларини тўйинтирувчи 14 мингта музликдан 1000 дан ортиғи аллақачон йўқ бўлиб кетди. Бу ҳаётий муҳим аҳамиятга эга бўлган муаммодир — минтақа сув ресурсларининг 60 фоиздан ортиғи Тожикистон ҳудудида шаклланади», — деди у.
Ҳакимзоданинг сўзларига кўра, юқори оқимдаги сув ресурсларини оқилона бошқариш минтақанинг озиқ-овқат, ижтимоий ва экологик хавфсизлиги асоси ҳисобланади.
«Сув Тожикистон иқтисодиётида асосий роль ўйнайди ва мамлакат ЯИМнинг қарийб 25 фоизини ташкил этувчи қишлоқ хўжалиги фаолиятини таъминлайди. Аграр секторда аҳолининг 60 фоиздан ортиғи банд бўлиб, ишлов бериладиган ерларнинг 80 фоизидан зиёди суғориладиган ерлардир», — дея қайд этди вазир.
Қурбон Ҳакимзода. Фото: Tashkent Water Week.
Ўзбекистонда ҳам қишлоқ хўжалиги иқтисодиётнинг асосий тармоқларидан бири бўлиб қолмоқда. Жаҳон банки ва Давлат статистика қўмитаси маълумотларига кўра, 2017−2019 йилларда аграр секторда жами банд бўлган аҳолининг қарийб тўртдан бир қисми фаолият юритган, тармоқнинг ўзи эса ҳанузгача мамлакат ЯИМнинг салмоқли улушини ташкил этмоқда.
Бироқ бугунги кунда Марказий Осиёдаги сув кун тартиби соҳавий масала доирасидан чиқиб улгурган. У қишлоқ хўжалиги, энергетика ва экология, шунингдек, қўшни давлатлар ўртасидаги манфаатлар мувозанатига дахл қилмоқда. Эҳтиёжларнинг турличалиги минтақавий даражада келишилган қарорлар қабул қилинишини талаб этади.
Сувдан фойдаланиш самарадорлигини кўпайтириш чоралари. Нималар амалга ошириб бўлинди?
Кўлами кенгайиб бораётган муаммоларга жавобан минтақа мамлакатлари ислоҳотларни кучайтирмоқда ва ресурсларни бошқаришда янги ёндашувларни жорий этмоқда. Тожикистон қишлоқ хўжалиги вазири Қурбон Ҳакимзоданинг сўзларига кўра, 2030 йилга бориб суғориладиган ерларнинг камида 50 фоизида сув тежовчи технологияларни жорий этишни режалаштирмоқда.
Шу билан бирга, мамлакат сувни аниқ тақсимлаш ва унинг исрофини камайтиришга ёрдам берадиган рақамли воситалар ҳамда деҳқончилик технологияларини ривожлантириш билан шуғулланмоқда. Экотизимларни сақлаб қолишга алоҳида эътибор қаратилмоқда. 2040 йилгача музликлар эришини секинлаштириш мақсадида мамлакатда 2 миллиарддан ортиқ дарахт ва бута кўчатларини экиш режалаштирилган.
Минтақавий ҳамкорлик ҳам ривожланиб бормоқда. Ўзбекистон ва Тожикистон гидроэнергетика соҳасида қўшма лойиҳаларни амалга оширмоқда — хусусан, Зарафшон дарёсида умумий қуввати 320 МВт гача бўлган ГЭСлар қурилмоқда.
Тожикистондаги Норак сув омбори. Фото: Элина Сакаева / Gazeta
Қозоғистон сув ресурслари ва ирригация вазири Нуржан Нуржигитов Ўзбекистон минтақада сув тежовчи технологияларни жорий этишда асосий драйверлардан бири сифатида иштирок этаётганини таъкидлади. Прогнозларга кўра, 2030 йилга бориб Ўзбекистонда ушбу технологиялар қарийб 4,7 миллион гектар майдонда қўлланади, бу — «Марказий Осиё учун жуда катта рақам». Ушбу тажриба минтақанинг бошқа мамлакатлари, жумладан, сувдан фойдаланиш самарадорлигини ошириш устида иш олиб бораётган Қозоғистон учун ҳам қизиқарлидир.
Сув секторини рақамлаштириш муҳим йўналиш бўлиб қолмоқда. Қозоғистон ва Ўзбекистон Сирдарё ҳавзасида сув ҳисобини юритиш ва тақсимлашни автоматлаштириш бўйича қўшма лойиҳани амалга оширмоқда. Лойиҳа доирасида дарёда 10 та рақамли гидропост ўрнатилади — ҳар бир мамлакатда бештадан. Асосий участкаларда онлайн режимда ишлайдиган автоматлаштирилган ҳисобга олиш ва мониторинг тизимларини жорий этиш режалаштирилган.
Нуржан Нуржигитов. Фото: Tashkent Water Week.
Нуржигитовнинг таъкидлашича, 2025 йилда Қозоғистон ва Ўзбекистон давлат раҳбарлари даражасида имзоланган Трансчегаравий сув объектларини биргаликда бошқариш ва улардан оқилона фойдаланиш тўғрисидаги ҳукуматлараро битим «сув дипломатияси» учун асос бўлиб хизмат қилди. Ушбу ҳужжат сув олишни ҳисобга олувчи ягона тизимни яратиш, инфратузилмани модернизация қилиш ва лойиҳани босқичма-босқич кенгайтириб, унга минтақанинг бошқа давлатларини ҳам жалб қилишни назарда тутади. Унинг сўзларига кўра, бу сув тақсимотининг шаффофлигини оширади, унинг исроф бўлишини камайтиради ва мамлакатлар ўртасидаги ишончни мустаҳкамлайди.
Қозоғистон, шунингдек, БМТ шафелигида Халқаро сув ташкилотини ташкил этиш ва сувдан фойдаланиш бўйича минтақавий Ҳадли конвенцияни ишлаб чиқиш ташаббуси билан чиққан.
Қийинчиликлар ва тизимли муаммолар
Келишувлар ва мулоқот мавжудлигига қарамай, минтақада сув масалалари тўлиқ ҳал этилгани ҳақида гапиришга ҳали эрта.
Халқаро сув ресурсларини бошқариш институтининг (IWMI) Марказий Осиё бўйича катта илмий ходими Искандар Абдуллаев минтақада ҳамкорликнинг асосий механизмлари аллақачон мавжудлигини қайд этди. Улар орасида Давлатлараро сув хўжалигини мувофиқлаштирувчи комиссия ва Оролни қутқариш халқаро жамғармаси кабилар бор бўлиб, улар мамлакатларга сув ва экология кун тартибини мунтазам муҳокама қилиш имконини беради. Бироқ асосий муаммолар тизимли хусусиятга эга.
«Бу ерда гап, умуман олганда, сув етишмаслиги ҳақида эмас, балки сувнинг эҳтиёжларга мос келмаслиги ҳақида бормоқда. Ресурслар кўпинча айнан зарур бўлган вақтда — масалан, суғориш даврида — етиб келмайди», — дея тушунтирди у.
Юқори ва қуйи оқим мамлакатлари манфаатлари ўртасидаги фарқ энг нозик масалалардан бири бўлиб қолмоқда. Тожикистон ва Қирғизистон учун сув қишда — электр энергияси ишлаб чиқариш учун, Ўзбекистон ва Қозоғистон учун эса ёзда — суғориш мавсумида жуда муҳимдир. Ушбу номутаносиблик келишилган қарорларни талаб қилади ва музокаралар йўли билан аста-секин мувофиқлаштириб борилмоқда.
Искандар Абдуллаев. Фото: Халқаро пресс-клуб.
Вазиятдан чиқиш йўли ўзаро манфаатли ҳамкорлик моделларини излаш ва бунинг учун сиёсий ирода мавжудлигидадир. Шу билан бирга, сувга бошқа соҳалардан ажратилган ҳолда ёндашиш кутилган натижани бермайди. Абдуллаевнинг фикрича, сув, энергетика ва қишлоқ хўжалиги ўртасидаги узвий боғлиқликни ҳисобга олиш зарур. Бунга қўшма инфратузилма лойиҳалари, жумладан, гидроэнергетика объектларини қуриш ва бошқариш орқали эришиш мумкин.
Минтақа мамлакатлари ўртасидаги гидрологик маълумотлар алмашинуви ҳам алоҳида эътибор талаб қилади. Ушбу жараённи 1990-йиллардан бери йўлга қўйишга бўлган уринишларга қарамай, у ҳанузгача чекланган бўлиб қолмоқда. Искандар Абдуллаевнинг сўзларига кўра, маълумотлар ҳамон нозик масаладир: уларнинг аниқлиги ўлчов услублари ва инфратузилманинг ҳолатига боғлиқ. Гидрологик станцияларнинг бир қисми эскирган ёки йўқотилган, бу эса маълумотлар танқислигига олиб келган. Бундан ташқари, шу кунгача ахборот алмашишнинг ягона стандартлари ва протоколлари ишлаб чиқилмаган.
Сиёсий ишонч даражаси ҳам муҳим роль ўйнайди. Мамлакатлар ўртасидаги муносабатлар яхшиланиб бориши билан ахборот алмашинуви янада очиқ тус олмоқда. Сўнгги йилларда минтақада кузатув тармоқлари қайта тикланмоқда ва маълумот алмашиш жараёни фаолроқ мувофиқлаштирилмоқда. Шу билан бирга, рақамлаштириш салоҳияти ҳали тўлиқ ишга солингани йўқ. Сув секторининг, айниқса, ирригация соҳасининг бу борада орқада қолаётгани яққол кўзга ташланмоқда, ваҳоланки, чора кўриш учун вақт тобора камайиб бормоқда, деб таъкидлади Абдуллаев.
Ўзбекистондаги Пскем дарёси. Дилявер Аблякимов / Gazeta
Унинг сўзларига кўра, замонавий технологиялар сув тақсимотини реал вақт режимида кузатиб бориш, исрофгарчиликларни аниқлаш, қурғоқчилик ва сув тошқинлари хавфини олдиндан кўра олиш, шунингдек, янада аниқ бошқарув қарорларини қабул қилиш имконини беради. Ушбу технологиялар анча арзонлашди ва уларни барча даражаларда — миллий тизимлардан тортиб маҳаллий сув хўжалиги ташкилотларигача жорий этиш мумкин.
Эксперт, шунингдек, сув инфратузилмасининг ўзини ҳам, мувофиқлаштирувчи институтларни ҳам молиялаштиришни кўпайтириш зарурлигини кўрсатиб ўтди.
«Муҳофаза зоналари ҳимоя қилинмаса, сув йўқолиб бораверади»
Экспертлар дарёларнинг юқори оқимида экотизимларни сақлаб қолиш зарурлигини алоҳида таъкидламоқда. Искандар Абдуллаевнинг сўзларига кўра, сув ресурсларининг шаклланиши биринчи навбатда экологик жараён бўлиб, у тоғли ҳудудлар, ўрмонлар ва музликларнинг ҳолатига боғлиқдир.
«Агар сув муҳофаза зоналарини ҳимоя қилмасак, сувни қанчалик тежамайлик, у йўқолиб бораверади», — деб қайд этади у.
Шу муносабат билан, юқори оқим мамлакатлари — Қирғизистон ва Тожикистонни қўллаб-қувватлаш муҳим аҳамиятга эга. Экспертларнинг фикрича, бу бутун минтақа барқарорлиги учун киритилган инвестиция бўлади.
Ўзбекистондаги Чорвоқ сув омбори. Орифжон Ҳошимов / Gazeta
Water Slovakia президенти Николай Марош ҳам маълумотларнинг мунтазам алмашинуви, ўзаро ҳамкорликнинг башорат қилинадиган қоидалари ва қўшма лойиҳалар ҳамда доимий мулоқот орқали шаклланадиган ишонч муҳимлигини таъкидлади. Унинг сўзларига кўра, сув, энергетика ва аграр сиёсатни интеграция қилмасдан туриб, барқарор натижага эришиб бўлмайди.
«Агар сувни энергетика ва қишлоқ хўжалигидан алоҳида кўриб чиқсак, барқарор натижага эришиш мумкин эмас», — дея хулоса қилди Марош.