Венгрияда ўтган сайловлар якунларига кўра, Петер Мадьярнинг мухолифатдаги «Тиса» партияси ишончли ғалабага эришди ва конституциявий кўпчилик ўрнига даъвогарлик қилмоқда.
16 йил давомида ҳокимият тепасида бўлган бош вазир Виктор Орбан ва унинг «Фидес» партияси мағлубиятни тан олди ҳамда бундан буён мухолифатда фаолият юритишини маълум қилди.
Петер Мадьярнинг ғалабаси Венгрия учун туб бурилиш нуқтаси бўлди. Ҳукуматнинг янги раҳбари жамиятдаги ўзгаришлар ҳақидаги кучли сўров тўлқинида ҳокимиятга келди, бироқ унинг таржимаи ҳоли бевосита аввалги сиёсий тизим билан боғлиқ. Бу эса Мадьяр шахсини мамлакат келгусида қайси йўналишда ҳаракат қилишини тушуниш учун алоҳида аҳамиятга молик фигурага айлантиради.
Келиб чиқиши ва таълими
45 ёшли Петер Мадьяр сиёсий ва давлат доираларида ўз нуфузига эга бўлган, бадавлат ҳамда таъсирли венгер оиласидан келиб чиққан.
Мадьярнинг бобоси — Эреш Пал, Венгрия Олий суди судьяси ва 1970−80 йилларда мамлакатнинг таниқли медиа шахсларидан бири бўлган. Она томонидан бувиси — Терез Мадл эса Венгриянинг собиқ президенти Ференц Мадлнинг (2000−2005) синглиси бўлган.
Петер Мадьярнинг ота-онаси ҳуқуқшунос эди. У Будапешт марказидаги нуфузли Католик пиаристлар мактабини тамомлаган ва ўз эътирофига кўра, Виктор Орбан билан илк бор айнан ўша ерда учрашган. Шундан сўнг, 1998−2003 йилларда Петер Пазмани номидаги Католик университетида ҳуқуқшунослик йўналишида таҳсил олган. 2002 йилда эса Берлиндаги Гумбольдт номидаги университетда ўқиган. Юридик маълумот унинг давлат бошқаруви, ҳуқуқий тизим ва институционал ислоҳотларга бўлган ёндашувини шакллантиришда муҳим роль ўйнаган.
Сиёсий карьера
Университетни тамомлагандан сўнг Петер Мадьяр ҳуқуқшунос сифатида фаолият юритди. Фаолиятининг дастлабки босқичи Венгриядаги 2006 йилги норозилик намойишлари билан боғлиқ ишларни ўз ичига олади. Ўшанда у полициянинг суиистеъмолликларидан шикоят қилган шахсларнинг манфаатларини бепул ҳимоя қилган.
Ўша вақтда бош вазир Ференц Дюрчаннинг ёпиқ нутқи ёзиб олинган аудио файл эълон қилинган бўлиб, унда бош вазир ҳукумат иқтисодиётнинг асл ҳолатини яширгани ва сайловларда ғалаба қозониш учун сайловчиларга «ёлғон гапирганини» тан олган эди. Ушбу маълумотнинг сизиб чиқиши Будапештда оммавий норозиликларга сабаб бўлган. Намойишлар полиция билан тўқнашувларга айланиб кетган ва мамлакатнинг замонавий тарихидаги энг йирик сиёсий инқирозлардан бирига айланган.
2002 йилда Мадьяр Виктор Орбан томонидан асос солинган Венгрия фуқаролик иттифоқига (Fiatal Demokratak Szovetsege, «Фидес») аъзо бўлди. Бу воқеа партия социалистлар ва эркин демократларнинг сайловларда мухолифат блокига имкониятни бой берганидан сўнг дарҳол юз берди.
2010 йилда «Фидес» ғалаба қозонгач, Мадьяр давлат аппаратига ишга ўтди. У Ташқи ишлар вазирлигида Европа қонунчилиги масалалари билан шуғулланди ҳамда Венгриянинг Европа Иттифоқи ҳузуридаги доимий ваколатхонаси дипломатларидан бири сифатида фаолият юритди.
2015 йилдан 2018 йилгача Орбан ҳукумати ва Европарламент ўртасидаги алоқаларни мувофиқлаштирди, кейинчалик эса Венгрия тараққиёт банкига ишга ўтди. 2016−2018 йилларда «Венгрия умумий фойдаланишдаги автомобиль йўллари» давлат оператори бошқарув кенгаши таркибида фаолият юритди. 2019 йилдан 2022 йилгача Талабалар кредити маркази бош директори лавозимини эгаллади, 2022 йилда, шунингдек, Good Farming компаниясининг бошқарувчи директори бўлиб ишлади.
Мухолифатга ўтиш
2024 йил февраль ойида президентлик афв этиши билан боғлиқ сиёсий можаро фонида Петер Мадьяр «Фидес» партиясини тарк этди. Бундан кўп ўтмай, у Partizán мустақил YouTube каналига шов-шувли интервью берди ва бир вақтнинг ўзида амалдаги тизимни коррупцияда очиқчасига айблади. Бу унинг сиёсий фаолиятида бурилиш нуқтаси бўлди.
Мазкур можаро вояга етмаган шахсга нисбатан жинсий зўравонликни яшириш иши бўйича ҳукм қилинган шахснинг президент томонидан афв этилиши билан боғлиқ эди. Ушбу қарор Венгрияда ҳокимият масъулияти ва тартиб-таомилларнинг шаффофлиги масаласини кун тартибига чиқариб, кенг жамоатчилик эътирози ҳамда танқидига сабаб бўлди. Бунинг ортидан юқори лавозимли амалдорлар ва сиёсатчилар, хусусан, президент Каталин Новак (2022−2024) истеъфога чиқди ва ҳукмрон партияга нисбатан босим кучайди.
Петер Мадьяр, шунингдек, рафиқаси Юдит Варга билан 2023 йил январь ойида, яъни ажрашишларидан икки ой олдин бўлиб ўтган суҳбат аудиоёзувини ҳам эълон қилди. Ёзиб олинаётганидан бехабар бўлган Варга суҳбат давомида прокуратура муҳим коррупция иши бўйича айрим нозик ҳужжатларни «тозалаётгани» ҳақида эрига сўзлаб беради. Ўша пайтда адлия вазири (2019−2023) бўлган турмуш ўртоғи Венгрия ҳукумати шунчаки чиқиб кетиб бўлмайдиган мафиоз тизимга айланганини очиқ тан олган.
2024 йил март ойида Будапештда ўтган мухолифат митингида Мадьяр ўз партиясини тузиш ниятида эканини маълум қилди. 2024 йил апрель ойида эса Виктор Орбан ҳукуматига қарши намойишга ўн минглаб одамларни тўплади. Кўп ўтмай, у июнь ойида Европарламентга бўлиб ўтадиган сайловларда иштирок этиш учун рўйхатдан ўтган, аммо унгача фаол бўлмаган «Ҳурмат ва озодлик» («Тиса») партиясига қўшилди.
Партия илк йирик муваффақиятига 2024 йил июнь ойидаги Европарламент сайловларида эришди: «Тиса» Венгрияга ажратилган 21 та мандатдан 7 тасини ва қарийб 29,6% овозни қўлга киритди. «Фидес» эса ушбу тузилмага ўтказилган сайловлар тарихидаги энг ёмон натижасини кўрсатиб, атиги 44,82% овоз тўплай олди. Ўша йилнинг 18 июнидаёқ «Тиса» Европа халқ партияси фракциясига қўшилди. Мадьяр Европарламент депутати мандатини қабул қилди, 2024 йил июль ойида эса партия қурултойи уни «Тиса» раиси этиб сайлади.
Натижада 2024 йил кузига келиб, миллий сўровномаларда «Тиса» Виктор Орбаннинг «Фидес» партиясидан ўзиб кета бошлади. Айнан ўша даврда «Тиса» учун навбатдаги марра 2026 йилги парламент сайловлари, Мадьярнинг мақсади эса мамлакат бош вазири лавозими экани ойдинлашди.
Ички сиёсат
Мадьярнинг ҳозирги сиёсий муваффақиятининг асосий омили сифатида аҳолининг ўзгаришларга бўлган умиди кўрилмоқда, бу эса турли мафкура ва қарашлар тарафдорларининг унинг шахси атрофида бирлашишини таъминлади.
Мадьярнинг ички сиёсий дастурида марказий ўринни сўнгги йилларда шаклланган сиёсий тизимни ислоҳ қилиш эгаллайди. У ҳокимият бўғинлари ўртасидаги мувозанатни тиклаш, суд тизими мустақиллигини кучайтириш, давлат бошқаруви шаффофлигини ошириш, медиа соҳасини ислоҳ қилиш ва ОАВга нисбатан сиёсий таъсирни камайтириш тарафдори. Шунингдек, у қатъий миграция сиёсатини қўллаб-қувватлайди ва ЛГБТ жамоати ҳуқуқлари борасида эҳтиёткорлик билан фикр билдиради. Дастурда коррупцияга қарши курашишга алоҳида эътибор қаратилган.
Аслида гап мамлакатнинг ўтган даврдаги сиёсий тараққиётини белгилаб берган Виктор Орбаннинг «нолиберал демократия» модели унсурларини демонтаж қилиш ҳақида бормоқда.
Виктор Орбан «нолиберал демократия» концепциясини илгари суриб келади. Унга кўра, сайловлар ва демократик институтлар расман сақланиб қолса-да, давлатнинг роли ҳамда судлар, ОАВ ва ҳокимиятнинг асосий тузилмалари устидан сиёсий назорат кучайтирилади. Бу эса амалда либерал тийиб туриш ва мувозанат сақлаш механизмларини чеклайди. У илк бор ушбу ғояни 2014 йил июль ойида Руминияда қилган нутқида батафсил баён этиб, уни ғарбнинг либерал моделига муқобил сифатида тақдим этган эди.
Петер Мадьярнинг сайловолди митингларидан бири. Фото: Péter Magyar / Facebook
Петер Мадьяр ва унинг «Тиса» партиясининг иқтисодий дастури ҳам «Фидес» тизимини демонтаж қилишга, жумладан, солиққа тортишда адолатни қарор топтириш ва Европага йўналтирилган курсга қаратилган. Асосий чора-тадбирлар қаторига бойлик учун солиқ жорий этиш, автомобиль саноати учун берилган имтиёзларни бекор қилиш ва давлат харажатларини қисқартириш киради. Банк соҳасига солиқ юкини камайтириш ва ресурсларни қайта тақсимлаш кутилмоқда.
Умуман олганда, Мадьярнинг асосий ютуғи иқтисодий, ижтимоий ва инфратузилмавий муаммоларга максимал даражада эътибор қаратилган аниқ стратегияси бўлди.
«Тиса»нинг мамлакат келажаги борасидаги қарашлари «Функционал ва инсонпарвар Венгрия асослари» деб номланган 240 саҳифали йирик сайловолди дастурида жамланган.
Жорий сайловлар учун Мадьяр асосан йирик бизнес вакилларидан иборат жамоани тақдим этди — айнан мана шу инсонлар Венгриянинг келажакдаги технократик ҳукумати асосини ташкил қилиши лозим.
Ташқи сиёсат
Петер Мадьярнинг ташқи сиёсий позицияси асосий дунёвий кучлар билан прагматик ёндашувни сақлаб қолган ҳолда, европалик шериклар билан алоқаларни қайта тиклаш курси атрофида шаклланмоқда.
Унинг концепцияси евроскептицизмдан ҳамда (Виктор Орбанга хос бўлган) Ғарб ва Россия ўртасида мувозанат сақлаш сиёсатидан воз кечиб, Ғарб альянсларини мустаҳкамлаш сари қадам ташлашни ифодалайди.
Европа интеграцияси ва ташқи иқтисодий алоқалар
Мадьяр Европа Иттифоқи билан муносабатларни нормаллаштириш ва Европа фондларини қайта очишга эришиш ниятини билдириб, гап «Венгрия халқи ҳақли бўлган» маблағлар ҳақида кетаётганини таъкидлади. Бу йўналишда у Европа пойтахтлари ва Иттифоқ институтлари билан мулоқотни тиклаш мақсадида илк хорижий ташрифларини Польша, Австрия ва Брюсселга амалга оширишини эълон қилди.
2026 йил апрель ҳолатига кўра, Европа комиссияси Венгрия учун мўлжалланган қарийб 70 миллиард евролик молиялаштиришни блокланган ҳолатда қолдирмоқда. Ушбу чеклов қонун устуворлиги тамойилларининг бузилиши, суд тизими мустақиллиги билан боғлиқ муаммолар ва коррупция билан изоҳланади.
Ташқи иқтисодий сиёсатда асосий урғу барқарорликка ва Европа бозорларига интеграциялашувга қаратилган. Янги ҳукмрон партия дастурида инвестиция иқлимини яхшилаш, бюджет тақчиллигини камайтириш ва Европа Иттифоқидаги шериклар билан иқтисодий ҳамкорликни кучайтириш зарурлиги айтилган.
Трансатлантик муносабатлар ва НАТО
Петер Мадьяр трансатлантик позицияда туради. У венгерлар НАТО ва ЕИга аъзоликдан фахрланишини таъкидлади. Мадьяр аввалги ҳукумат сиёсатидан фарқли ўлароқ, Венгрияни «мустаҳкам» ва ишончли иттифоқчига айлантиришга ҳамда ғарблик шериклар билан муносабатларни тузатишга ваъда бермоқда.
АҚШ билан муносабатларда Мадьяр Дональд Трамп маъмуриятининг Виктор Орбанни очиқчасига қўллаб-қувватлаганини инобатга олган ҳолда вазмин йўл тутмоқда. Сайловолди кампанияси даврида Вашингтон намойишкорона тарзда Будапештга вице-президент Жей Ди Вэнс тимсолида «оғир артиллерия»ни юборди, бироқ бу АҚШ маъмурияти кутган натижани бермади.
Вашингтоннинг ушбу ҳаракатларига жавобан Венгриянинг янги бош вазири ғалабадан кейин «АҚШ президенти Дональд Трампга қўнғироқ қилмаслигини», аммо АҚШ етакчиси ва унинг маъмурияти билан алоқалар учун очиқ эканини маълум қилди.
Умуман олганда, унинг курси трансатлантик тузилмалар доирасидаги ҳамкорлик асосида АҚШ билан янада олдиндан айтиб бўладиган муносабатларга қайтишни назарда тутади.
Украинадаги уруш
Украина масаласида Петер Мадьяр вазмин позицияни эгалламоқда. У Украинани «тажовуз қурбони» деб атаган бўлса-да, унинг Европа Иттифоқига тезлаштирилган тартибда аъзо бўлишига қарши чиқмоқда ва бу масалани референдумга қўйишни таклиф қилмоқда. Шунингдек, у Европа Иттифоқи томонидан Киевга ажратиладиган кредитни блоклашдан чиқариш ниятини билдирган.
Россия ва Хитой
Россияга нисбатан партия дастурида 2035 йилгача, биринчи навбатда, энергетика соҳасида қарамликни камайтириш мақсади белгиланган. Шу билан бирга, Мадьяр аввалроқ Москва билан у ёки бу шаклдаги ҳамкорликни давом эттиришга «тўғри келишини» айтган эди, бу эса прагматик ёндашув сақланиб қолишидан далолат беради.
Сайловдан сўнг Мадьяр Венгрия ресурсларни «энг арзон ва хавфсиз йўл билан» сотиб олишини қайд этиб, «географияни ўзгартириб бўлмаслигини» таъкидлади. Бу Европа Иттифоқида қарамликни камайтириш бўйича муҳокамалар кетаётган бўлса-да, яқин истиқболда Россия энергия ресурсларини етказиб беришни давом эттиришга тайёрликни англатади.
Ғалабадан кейин Мадьяр Россия ва Хитойга сайлов натижаларини тан олганлари учун миннатдорлик билдирди ва Венгрия Москва ҳамда Пекин билан «прагматик ҳамкорлик учун очиқ» эканини алоҳида қайд этди.