Олий Мажлис Қонунчилик палатаси 7 апрель кунги йиғилишида «Бозор назорати тўғрисида»ги қонун лойиҳасини биринчи ўқишда қабул қилди. Унинг лойиҳаси жамоатчилик муҳокамаси учун ҳам эълон қилинган эди.
Ҳужжат президент фармонлари ижроси доирасида ишлаб чиқилган бўлиб, миллий қонунчиликни Жаҳон савдо ташкилоти (ЖСТ) ва Европа Иттифоқи стандартларига мувофиқлаштиришга қаратилган.
Gazeta Техник жиҳатдан тартибга солиш агентлиги директори Акмал Жуманазаровнинг маърузаси ва депутатлар муҳокамасини ўрганиб чиқди. Идора раҳбарининг сўзларига кўра, товарлар хавфсизлиги устидан давлат назоратининг амалдаги тизими самарасиздир. Бугунги кунда:
- Назорат объекти маҳсулотнинг ўзи эмас, балки тадбиркор ҳисобланади. Текширувчи органлар тадбиркорнинг олдига текширув билан келади, дўкон пештахтасидаги товарни ўрганмайди.
- «Кўринмас ҳудудлар» мавжуд: назорат кўпинча тартибсиз хусусиятга эга бўлиб, фақат чегарада ёки шикоятлар асосидагина амалга оширилади.
- Вазифаларнинг такрорланиши: кўплаб идоралар бир-бирини такрорловчи ваколатларга эга, бу эса ҳалол бизнесга ортиқча юклама туғдиради, аммо товарлар хавфсизлигини кафолатламайди.
- Импортчиларнинг масъулияти паст: хорижий ишлаб чиқарувчилар маҳаллий импортчиларга ўз товарларида нуқсонлар борлиги ҳақида хабар берган тақдирда ҳам, импортчилар бу ҳақда тегишли давлат органларини хабардор қилмайди ва маҳсулотни муомаладан қайтариб олиш ташаббусини кўрсатмайди.
Акмал Жуманазаров. Фото: Қонунчилик палатаси
Нималарни ўзгартириш таклиф этилмоқда?
Қонун лойиҳасининг асосий янгилиги — халқаро Market Surveillance (Бозор назорати) тамойилининг жорий этилишидир. Бу пре-маркет (бозорга чиққунга қадар текшириш) моделидан пост-маркет (сотувда мавжуд маҳсулотни кузатиш) моделига ўтишни англатади.
Агентлик раҳбарининг сўзларига кўра, янги тизимда назорат субъект устидан эмас, балки маҳсулот устидан ўрнатилади. Давлат органларининг эътибор марказида фақат ноозиқ-овқат товарлари бўлади. Қонун таъсири қуйидагиларга татбиқ этилмайди:
- ишлар ва хизматларга;
- озиқ-овқат маҳсулотлари, ем-хашак ва озуқабоп қўшимчаларга;
- тирик ҳайвонлар ва ўсимликлар, шунингдек, улардан олинган маҳсулотларга;
- спирт, алкоголь ва тамаки маҳсулотларига;
- дори воситалари ва ветеринария препаратларига;
- наркотик воситалар, психотроп моддалар, уларнинг аналоглари ва прекурсорларига;
- атом энергиясидан фойдаланиш соҳасидаги ядровий материаллар ва бошқа бўлинувчи махсус материалларга;
- ҳарбий мақсаддаги буюмларга;
- антиқа буюмларга;
- амалий ва тасвирий санъат асарлари ҳамда ҳунармандчилик буюмларига;
- ишлатишдан олдин таъмирлаш ёки тиклашни талаб қиладиган маҳсулотларга.
Бу виждонли тадбиркорлар фаолиятига аралашувни камайтириши кутилмоқда.
Қонун назоратнинг аниқ механизмларини жорий этади:
- маҳсулотни назорат тартибида харид қилиш;
- маҳсулот экспертизаси ва синовларини ўтказиш;
- номувофиқлик сабабларини жойига чиқиб ўрганиш;
- бозор назорати тўғрисидаги қонунчиликка риоя этилишини мониторинг қилиш;
- мажбурий талабларга номувофиқ деб топилган маҳсулотларга нисбатан таъсир чораларини қўллаш.
Лойиҳада таъсир чораларини қўллаш тартиби баён этилган. Талабларга жавоб бермайдиган ёки жиддий хавф туғдиради деб топилган маҳсулотни муомалага чиқарган «иқтисодий операторлар»га (ишлаб чиқарувчилар, импортчилар, сотувчилар) нисбатан маҳсулот чиқаришни тўхтатиб туриш, уни қайтариб олиш ва муомаладан чиқариш чоралари қўлланилади.
Бундан ташқари, бозор назорати жараёнида божхона органларининг ўрни очиб берилган. Агар божхона назорати ва хавфларни бошқариш тизими натижаларига кўра товарни мажбурий талабларга номувофиқ деб ҳисоблаш учун асослар юзага келса, божхона органлари уни эркин муомалага чиқаришни тўхтатиб туриши мумкин бўлади.
Ҳужжат билан бозор назорати органлари, уларнинг мансабдор шахслари ҳамда иқтисодий операторларнинг жавобгарлиги белгиланмоқда.
Қонун лойиҳасида бозор назорати соҳасида инсон ҳаёти ва соғлиғига етказилган зарарни қоплашнинг аниқ механизми мустаҳкамланган.
Манфаатлар тўқнашуви ва вазифалар такрорланишининг олдини олиш учун Бозор назорати бўйича мувофиқлаштирувчи кенгаш ташкил этиш режалаштирилмоқда. Идораларнинг ваколатлари тармоқлар бўйича аниқ тақсимланади, — деди маърузачи.
Қонуннинг амалга оширилиши 2026 йил учун давлат бюджетидан қўшимча маблағ ажратишни талаб қилади. Бу пуллар Техник жиҳатдан тартибга солиш агентлиги томонидан маҳсулотларни назорат тартибида харид қилиш ва экспертизадан ўтказиш ишларини молиялаштиришга йўналтирилади.
12 та идорадан эътироз: «Келишмовчиликлар жадвали қани?»
Депутат Зафар Худойбердиев ҳужжатни келишиш жараёнида кўплаб идоралар эътироз билдирганига эътибор қаратди.
«Лойиҳа ишлаб чиқиш жараёнида 16 та вазирлик ва идора билан келишилган, уларнинг 12 таси эса эътирозлар билан келишган. Билмоқчи эдим: уларнинг асосий эътирозлари нималардан иборат эди ва улар жорий матнда қанчалик ўз аксини топган? Келишмовчиликлар жадвали тақдим этилмаган», — дея таъкидлади депутат.
Саволга жавоб берар экан, Техник жиҳатдан тартибга солиш агентлиги директори Акмал Жуманазаров бу мутлақо янги қонун эканини, шу сабабли кўплаб вазирлик ва идоралар «дастлаб унинг моҳиятини тўлиқ тушунмаганини» айтди: қонун нима ҳақида, бозор назоратининг тартиб-таомиллари, воситалари ва механизмлари қандай бўлади.
Унинг сўзларига кўра, асосий манфаатлар тўқнашуви янги тизимда қайси идора ваколатли орган бўлиши билан боғлиқ бўлган.
«Дастлаб иккита идора кўриб чиқилган эди: бизнинг Агентлик ва Рақобатни ривожлантириш қўмитаси. Натижада ҳукумат Агентлик мувофиқлаштирувчи орган бўлиши ҳақида қарорга келди», — дея изоҳ берди Жуманазаров.
Адлия вазирлиги вакили жорий таҳрир «ҳукумат аппарати эришган якуний муроса» эканини, барча танқидий фикр-мулоҳазалар парламентга киритилишидан аввал бартараф этилганини қўшимча қилди.
«Суиистеъмолчилик ҳолатларининг олдини олишимизга кафолат қани?»
Депутат Сайдулло Аъзамов «бозор назорати» тушунчаси тадбиркорларда жиддий хавотир уйғотаётганини маълум қилди.
«Агар булар давлат идоралари бўлса, у ҳолда назорат давлат назоратига айланиб қолади. Ваҳоланки, биз либераллаштиришга ва давлат аралашувини камайтиришга интиляпмиз», — деди Аъзамов.
У, шунингдек, назорат қилувчи органлар рўйхатини белгилаш ҳуқуқини Вазирлар Маҳкамасига берувчи 7-моддага эътибор қаратди. Депутат президент топшириғига кўра, идораларнинг асосий вазифалари қонуности ҳужжатларида эмас, балки бевосита қонуннинг ўзида ёзилиши кераклигини эслатиб ўтди.
«Бозор назорати органларининг ваколатлари жуда кенг. Бугунги кунда бу фаолиятни амалга ошираётган субъектлар ўз ихтисослигидан келиб чиқиб, бир-биридан алоҳида ишлайди. Агар биз ҳозир бу ҳуқуқни (органларни белгилаш ҳуқуқини) Вазирлар Маҳкамасига берсак, бир нозик жиҳат юзага келади: бу органларнинг барчасининг фаолияти фақат Вазирлар Маҳкамаси ҳужжатлари билан тартибга солинмайди. Қонунлар ва президент фармонлари асосида фаолият юритадиган идоралар ҳам бор», — деди у.
«Суиистеъмолчилик ҳолатларининг олдини олишимизга кафолат қани? Агар биз ваколатларни қонунда аниқ белгилаб қўймасак, аввал функцияларида бу кўзда тутилмаган орган бирданига бундай ваколатларга эга бўлиб қолади», — дея қўшимча қилди парламентарий.
Аъзамов, шунингдек, қонун лойиҳаси давлат бюджетидан харажатлар талаб қилишини, бироқ ҳужжатга ҳуқуқий, иқтисодий ва молиявий асослар тақдим этилмаганини ҳам билдирди.
Акмал Жуманазаров бунга жавобан бозор назорати тизими Ўзбекистон учун янгилик эканини, лекин ривожланган мамлакатларда аллақачон кенг қўлланилаётганини таъкидлади.
Унинг тушунтиришича, «бозор назорати» (Маркет Сурвеилланcе) атамаси лойиҳа муҳокамасида англашилмовчиликка сабаб бўлган, чунки у бозорлар фаолиятини назорат қилиш деб қабул қилинган. Унинг сўзларига кўра, амалда гап маҳсулот хавфсизлигини таъминлаш ва фуқароларга хавфсиз товарлар етказиб беришга қаратилган комплекс тизим ҳақида кетмоқда.
Қонун лойиҳасининг 7-моддасига оид саволга жавоб берар экан, Жуманазаров бозор назорати органлари фаолиятининг шартлари Вазирлар Маҳкамаси томонидан белгиланишини, шу билан бирга модданинг ўзида уларнинг асосий фаолият йўналишлари, функциялари ва ваколатлари мустаҳкамлаб қўйилганини аниқлик киритди. Бундан ташқари, ушбу органларнинг ҳуқуқ ва мажбуриятлари 8-моддада алоҳида ёзиб қўйилган.
«Янги қонуннинг мақсади тадбиркорлар фаолиятини чеклаш ёки тўхтатиб қўйиш эмас. Эски давлат назорати доирасида ҳар бир товар бирлигини жисмонан текширишнинг имкони йўқ. Асосий ғоя шуки, ҳар бир ишлаб чиқарувчи ва импортчи ўз масъулиятини ҳис қилиб, хавфсиз маҳсулот олиб киришга ёки ишлаб чиқаришга интилиши керак», — деди агентлик раҳбари.
Қонун лойиҳаси биринчи ўқишда қабул қилинди, бироқ иккинчи ўқишгача ишлаб чиқувчиларга бозор назоратини амалга ошириш ҳуқуқини оладиган барча 10 та идоранинг ваколатларини батафсил ёзиб чиқиш топширилди. Улар қаторида «Ўзстандарт» агентлиги, қурилиш, энергетика, фармацевтика назорати инспекциялари ва маҳсулот тоифасига қараб бошқалар бор.
Февраль ойида президент ҳузурида ўтказилган йиғилишда маҳсулотни баҳолашда корхоналар фаолиятини текширишнинг жорий амалиёти бизнеснинг норозилигига сабаб бўлаётгани қайд этилган эди. Қоидабузарликлар аниқланганда текширувчилар кўпинча муайян товар партияси айланмасини эмас, балки бутун корхона фаолиятини тўсиб қўяди. Ривожланган мамлакатларда хавф-хатарни таҳлил қилишга асосланган бозор назорати тизими қўлланилади. Бунда ишлаб чиқарувчи товарнинг стандартларга мувофиқлигини ўзи декларация қилади ҳамда унинг сифати ва хавфсизлиги учун тўлиқ жавобгар бўлади.
Айрим тадбиркорлар маҳсулотларни сертификатлаш ва баҳолаш соҳасида бозор назоратига ўтишни қўллаб-қувватладилар. Korzinka супермаркетлар тармоғи асосчиси, Савдо ва сервис ассоциацияси раиси Зафар Ҳошимов режалаштирилаётган ислоҳотни валюта конвертациясининг очилиши билан таққослади. Унинг сўзларига кўра, бу саноатни модернизация қилиш пойдевори ва ҳақиқий бозор иқтисодиётига қадам бўлади.