2021 йилдан кейинги ўсиш суръатлари сақланиб қолса, Ўзбекистон 2040 йилгача «мўъжизавий иқтисодиёт»га — 1 трлн долларлик иқтисодиётга айланади ва дунё «Ўзбекистон иқтисодий мўъжизаси» ҳақида гапира бошлайди, деб ёзмоқда иқтисодчи Миркомил Холбоев.
Иқтисодчи Отабек Бакировнинг X тармоғидаги саҳифасида қолдирган «Ўзбекистон аҳолиси сони 50 миллион нафарга етгунга қадар 1 трлн долларлик иқтисодиёт қура оламизми?» деган мазмунидаги саволига жавобан Миркомил Холбоев ўзининг тахминий ҳисоб-китобларини келтирди.
Қачон 1 трлн долларлик иқтисодиётга айланамиз?
Мутахассиснинг таъкидлашича, иқтисодий прогнозлаш, кўплаб ўзгарувчиларни қамраб олиш кераклиги нуқтаи назаридан, мураккаб иш, ҳозирги ўзгарувчан ва ноаниқ шарт-шароитлар эса буни янада қийинлаштиради. Шунга қарамай, нисбатан соддароқ прогнозларни амалга ошириш мумкин.
БМТнинг прогнозларига кўра, ўрта сценарийда Ўзбекистон аҳолиси 2047 йилга бориб 50 миллиондан ортиши кутилмоқда. Бу даражага оптимистик сценарийда 2044 йилда, пессимистик сценарийда эса 2055 йилда етиши прогноз қилинган.
Мамлакат иқтисодиёти бўйича бундай узоқ муддатли прогнозлар мавжуд эмас, дейди иқтисодчи. Шунга қарамай, ўтган йиллардаги номинал иқтисодий ўсиш кўрсаткичларига таяниб, тахминий прогнозлар қилиш мумкин.
«Хусусан, 2018 йилдан кейинги ўртача 13,3 фоизлик ўсиш билан 2041 йилда иқтисодиётимиз 1 трлн долларга етиши мумкин. 2021 йилдан кейинги ўртача 16 фоизлик ўсиш билан эса 2038 йилдаёқ 1 трлн долларлик чегарадан ўтамиз», — дейди Миркомил Холбоев.
Мутахассис, шунингдек, янги даврда ўсиш кўрсаткичларининг юқори шаклланишида мамлакат ичидаги ўзгаришлар билан бир қаторда ташқи омиллар ҳам туртки бўлганини алоҳида таъкидлайди.
«Олтин нархининг кескин ўсиши ҳамда минтақадаги геосиёсий кескинликларнинг Марказий Осиё мамлакатларига кутилмаган ижобий таъсири бу даврда иқтисодий ўсишнинг юқори шаклланишига катта ҳисса қўшган. Шу сабабли юқорида келтирилган ўсиш сценарийлари нисбатан оптимистик прогноз сифатида қабул қилиниши мақсадга мувофиқ. Лекин шу ўсиш суръати сақланиб қолса, аҳоли сони 50 миллионга етгунча 1 трлн долларлик иқтисодиёт қуроламиз», — дейди иқтисодчи.
Лекин ўсиш мустақилликдан кейинги даврдагидек — ўртача 7,2 фоиз даражасида шаклланса, Ўзбекистон иқтисодиёти 1 трлн долларлик мўлжалга 2053 йилда етади. Яъни, демографик кўрсаткичларнинг оптимистик сценарийларида — аҳоли сони 2044 ёки 2047 йилда 50 млн кишига етган тақдирда, 1 трлн долларлик иқтисодиётга айланишга улгурмаймиз. Аҳоли ўсишининг пессимистик сценарийсида эса улгуради.
Шундай қилиб, 2018 йилдан кейинги даврдаги ўсиш суръати узоқроқ муддат сақланиб қолса, «10−20 йилда умуман бошқа даражадаги иқтисодиётга айланишимиз мумкин». Бунинг учун, Миркомил Холбоевнинг фикрича, «ҳамма нарсани тўғри қилишимиз шарт эмас (қилинса яхшироқ), муҳими катта ва иқтисодиётни мувозанатдан чиқарадиган хатолар қилинмаса бўлгани (масалан олдинги даврдаги валюта сиёсати каби)».
Иқтисодчи шу ўринда ушбу прогнозлар тарихий ўртача кўрсаткичлар асосида амалга оширилганини эслатиб ўтган. Келгусида ташқи иқтисодий шарт-шароитлардаги ўзгаришлар, инфляция, валюта курси каби ўзгарувчилардаги кескин тебранишлар келтирилган рақамларни бутунлай ўзгартириб юбориши мумкин.
«Мўъжизавий» иқтисодиётга айлана оламизми?
Мутахассисга кўра, Ўзбекистон 2040 йилгача 1 трлн долларлик иқтисодиётга айланиш ёки келаси йилда даромад бўйича ўрта-юқори мамлакатлар қаторига қўшилиши оптимистик эшитилиши мумкин. Лекин 2018 йилдан кейин кузатилган ўсиш айнан шундай оптимистик хулосаларга олиб келади.
«Ҳозирги ўсиш ўрта ва узоқ муддатда сақланиб қолса, мўъжизавий иқтисодиётга айланишимиз шубҳасиз, яъни дунё ҳақиқий маънода Ўзбекистон иқтисодий мўъжизаси ҳақида гапиришни бошлайди», — деб ёзади у.
Унинг сўзларига кўра, Ўзбекистоннинг 2018 йилдан кейинги реал ўсиш кўрсаткичлари «мўъжизавий» ўсишга эришган иқтисодиётларнинг кўрсаткичларига яқин.
«Масалан, Япония 1955−1990 йилларда реал кўрсаткичларда йилига ўртача 6,6 фоиздан ўсган (1955−1973 йилларда 8,8 фоиз). Гонконгда 1960−1997 йилларда ўсиш 7,7 фоизни ташкил этган. Хитой ва Жанубий Корея эса ўзининг юқори ўсиш йилларида ўртача 10 ва 9,4 фоиздан ўсган. Хитой билан фарқ сезиларли бўлиши мумкин, лекин, масалан, иккинчи жаҳон урушидан кейинги даврда мўъжизавий ўсиш қайд этилган ва ҳозир жон бошига даромади юқори бўлган Япония билан таққослаганда у қадар секин ўсмаяпмиз», — дея таъкидлайди Миркомил Холбоев.
ЯИМнинг номинал ўсиши бўйича (CAGR) танлаб олинган давлатлар билан фарқ жуда кичик. Хусусан, 2018 йилдан кейинги даврда Ўзбекистон ЯИМ ўртача номинал ўсиши 13,3 фоизни ташкил этган бўлса, Хитой энг тез ўсган йилларида ўртача 12,3 фоизлик ўсишга эришган. Корея, Гонконг, Сингапурда бу кўрсаткич 14 фоиз атрофида шаклланган. Японияда эса ЯИМнинг ўртача номинал ўсиши 15,1 фоизни ташкил этган.
Айни пайтда, номинал ўсишда валюта курсининг ўзгариши муҳим аҳамият касб этади, дейди Миркомил Холбоев. Ўсиш юқори бўлган шароитда валюта курси барқарор бўлмаса, номинал ЯИМ (ЯИМнинг доллардаги қиймати) нисбатан секин ўсади.
«Кўриб турганингиздек, ҳозирги ўсиш ўрта муддатда умуман бошқа даражадаги иқтисодиётга айланишимиз учун етарли. Лекин асосий муаммо — шундай юқори ўсиш суръатларини узоқроқ муддат сақлаб қолиш. Масалан, танлаб олинган давлатларда юқори ўсиш йиллари 30 йилдан кўпроқ давом этган. Мамлакатимизда эса ўсиш тезлашгандан буён эндигина 8 йил ўтди. Яъни ҳақиқий маънода мўъжизавий ўсишга эришган иқтисодиётга айланишимиз учун ҳозирги ўртача ўсиш даражасини кейинги 20−25 йилда ҳам сақлаб қолиш талаб этилади», — дея хулоса қилади Миркомил Холбоев.