Афғонистонда Қўштепа канали ва Тожикистонда Роғун ГЭС қурилиши Марказий Осиё минтақасидаги дарёлар режимига таъсир қилади. Бу ҳақда Самарқандда Осиё тараққиёт банки йиғилиши доирасидаги панель сессиясида Экология ва иқлим ўзгариши миллий қўмитаси раиси ўринбосари Жусипбек Казбеков маълум қилди, дея хабар бермоқда Gazeta мухбири.
«Сув Ўзбекистон учун ниҳоятда муҳим, чунки биз қурғоқчил минтақада жойлашганмиз. Биз икки асосий дарё — Сирдарё ва Амударё бўйича энг қуйи оқимдаги мамлакатмиз. Сувимизнинг тахминан 80 фоизи юқори оқимда жойлашган қўшни давлатлардан келади», — деди у.
Казбековнинг сўзларига кўра, юқори оқимдаги давлатларда амалга оширилаётган янги лойиҳалар сув тизимига қўшимча босим юкламоқда.
«Бундан ташқари, янги омиллар ҳам бор. Масалан, Афғонистонда Қўштепа канали қурилмоқда — бу юқори оқимдаги фаолият. Тожикистон Роғун ГЭСини қуряпти. Буларнинг барчаси, албатта, дарёлар режимига таъсир қилади», — деди қўмита раиси ўринбосари.
У Ўзбекистонда сувнинг асосий истеъмолчиси ҳамон қишлоқ хўжалиги (90 фоиз) эканини эслатди.
Орол денгизи
Казбеков сув муаммосининг экологик жиҳатига, хусусан Орол денгизи билан боғлиқ вазиятга ҳам алоҳида тўхталди.
«Бизда қуриб бораётган Орол денгизи бор — у ерга деярли ноль ҳажмда сув келмоқда. Яъни экотизимлар учун деярли сув қолмаяпти», — деди Миллий қўмита вакили. У кўллар, қамишзорлар, сув-ботқоқ ҳудудлар, ҳайвонлар, қушлар ва ўсимликларни назарда тутган.
Экология идораси президентга тўғридан-тўғри бўйсунадиган Миллий қўмитага айлантирилганидан сўнг, ҳукумат Сув хўжалиги ва Қишлоқ хўжалиги вазирликлари билан табиий оқимлар — атроф-муҳитни сақлаб туриш учун зарур минимал сув ҳажмларини ошириш имкониятларини муҳокама қилмоқда.
«Бундан ташқари, Амударёнинг қуйи дельтасида муҳим сув-ботқоқ ҳудудларимиз бор. Улар ҳам экотизимлар, ҳам углерод кун тартиби билан боғлиқ масалаларда муҳим аҳамиятга эга», — деди Казбеков.
Қозоғистон билан Оролбўйи ҳудуди ва ўрмон экиш ишлари бўйича ҳамкорлик ҳақидаги саволга жавоб берар экан, қўмита раиси ўринбосари ҳозирги ҳукумат «жуда прагматик ёндашув»га амал қилаётганини айтди.
«Орол денгизи масаласи билан 1960-йиллардан бери шуғулланиб келинмоқда, яъни ярим асрдан ортиқ вақтдан буён. Шу вақт ичида Орол билан боғлиқ муҳокамаларга 3 млрд доллардан ортиқ маблағ сарфланган, аммо амалда, жойларда деярли ҳеч нарса ўзгармаган», — деди у.
Казбековнинг эслатишича, 2017−2018 йилларда Ўзбекистон президенти БМТ Бош Ассамблеясида Орол денгизи харитасини намойиш этган. Шундан сўнг қуриб қолган Орол тубидан кўтарилаётган қум ва чанг бўронларига қарши умуммиллий кампания бошланган.
«Ҳозир биз саксовул экилган ҳудудлар бўйича 2 миллион гектарлик кўрсаткичга етдик. Яъни тикланган ўрмон ерлари ҳақида гап кетмоқда. Бундан ташқари, 6 миллион гектардан ортиқ қўриқланадиган табиий ҳудудлар яратдик. Ва энди сайғоқлар қайта бошлаганини кўряпмиз, чунки улар учун мос экотизимни тиклашга муваффақ бўлдик», — деди у.
Казбековнинг таъкидлашича, экологик сиёсат нафақат қишлоқ хўжалиги ва инфратузилма лойиҳалари эҳтиёжларини, балки табиат манфаатларини ҳам ҳисобга олиши керак.
«Табиатнинг ўзи гапира олмайди — ёввойи табиат, ҳайвонлар ўз манфаатларини ҳимоя қила олмайди. Шунинг учун биз бироз кенгроқ фикрлашимиз керак», — деди Экология ва иқлим ўзгариши миллий қўмитаси раиси ўринбосари.
Қўштепа
Унинг сўзларига кўра, Ўзбекистон Афғонистон билан икки томонлама асосда иш олиб бормоқда ва Қўштепа канали лойиҳасида иштирок этиш имкониятларини, жумладан унинг самарадорлигини оширишга қаратилган ечимларни муҳокама қилмоқда.
«Балки ушбу канални янада самарали қилиш мумкин — масалан, бетонлаштириш ёки бошқа ечимлар орқали. Шунингдек, биз ўз технологияларимизни ҳам тақдим қилишимиз мумкин, чунки улар пахта етиштиришни режалаштирмоқда. Балки уларга ёрдам бериб, суғоришда сувдан самаралироқ фойдаланишни ўргатишимиз мумкин», — деди у.
Казбеков, шунингдек, Ўзбекистон Тожикистон ва Қирғизистон (Қамбарота ГЭС-1) билан юқори оқимдаги давлатларда гидроэнергетика лойиҳаларини, жумладан Норин дарёсидаги лойиҳаларни ривожлантиришда иштирок этиш масаласини муҳокама қилаётганини билдирди.
«Гап қуйи оқимда жойлашган давлатларнинг юқори оқимдаги мамлакатлар гидроэнергетика лойиҳаларига йирик инвестициялар киритиши ҳақида кетмоқда. Бундан ташқари, биз қўшнилар билан муайян энергетика келишувлари устида ишлаяпмиз, шунингдек Қозоғистон, Туркманистон ва қуйи оқимдаги бошқа давлатлар билан ҳам ҳамкорлик қилмоқдамиз», — деди у.
Минтақалараро ҳамкорлик
Казбеков ишнинг иккинчи йўналиши сифатида амалдаги минтақавий тузилмалар — Давлатлараро мувофиқлаштирувчи сув хўжалиги комиссияси ва Оролни қутқариш халқаро жамғармасини мустаҳкамлашни атади. Унинг сўзларига кўра, яқинда Олмаотада бўлиб ўтган экологик саммитдан сўнг минтақавий тузилмалардан бирига раислик келаси йилдан Қозоғистондан Ўзбекистонга ўтади.
«Яъни гап нафақат экологик ёки сув дипломатияси ҳақида, балки қўшниларимиз билан амалий ишлаш ҳақида ҳам кетмоқда», — деди қўмита раиси ўринбосари.
Казбеков ОТБнинг Glacier to Farms («Музликлардан фермаларгача») ташаббуси ҳақида гапирар экан, сўнгги 50 йил ичида минтақадаги музликлар тахминан учдан бир қисмга қисқарганини айтди. «Бу узоқ муддатли истиқболда сув ресурслари мавжудлигига таъсир қилади ва умуман олганда, минтақанинг экологик ландшафти ўзгаради», — деди у.
Унинг айтишича, ОТБ ташаббуси «жуда тўғри вақтда» пайдо бўлган. Унда пилот ҳудуд сифатида Сирдарёнинг ирмоқларидан бири бўлган Норин дарёси ҳавзаси танланган йирик кўп давлатли дастур назарда тутилган. «Биз ушбу ташаббусга катта умид боғламоқдамиз ва бундай лойиҳаларни ривожлантириш ҳамда қўллаб-қувватлашга тайёрмиз», — деди Казбеков.
Аввалроқ бош вазир ўринбосари Жамшид Ходжаев «Марказий Осиёнинг қоқ марказида» жойлашган Ўзбекистон минтақавий лойиҳалар мувофиқлаштирувчиси ёки катализатори бўлиши кераклигини айтганди. Бундай ёндашув хатарларни тақсимлаш ва йирик энергетика лойиҳаларини молиялаштириш учун жозибадор қилиш имконини беради.