2026 йил апрелида Ўзбекистон ИИВ мамлакатдаги одам савдоси ҳолатларининг ярмидан кўпи жинсий эксплуатация билан боғлиқ эканини маълум қилган эди. Бу ҳолатларнинг қанчаси болаларга тегишли экани номаълум, чунки алоҳида жиноят таркиби мавжуд эмас. Шу сабабли Ўзбекистонда вояга етмаганларнинг жинсий эксплуатацияси бўйича аниқ статистика ҳам йўқ.
Маълумотларни майда бўлаклардан йиғиш мумкин — бунинг учун Жиноят кодексининг 128-моддаси 2-қисми (16 ёшга тўлмаган шахс билан моддий қимматликлар бериш ёки мулкий ёхуд бошқача тарзда манфаатдор этиш орқали жинсий алоқага киришиш), 128−1-моддаси (Худди шу ҳаракат, аммо 16−18 ёшдагиларга нисбатан), 130-моддаси 3-қисми (Вояга етмаган шахсни порнографик хусусиятга эга ҳаракатларда ижрочи сифатида жалб қилиш), 131-моддаси 3-қисми «а» банди (Вояга етмаган шахсни жалб қилган ҳолда ғаразли мақсадда қўшмачилик қилиш ёки фоҳишахона сақлаш), шунингдек 135-модда (Одам савдоси) 3-қисми «б» банди ва 2-қисми «к» банди бўйича ҳар бир қарорни ўрганиб чиқишга тўғри келади.
Бу жуда катта ҳажмдаги иш ва кўриб чиқилган қарорларнинг ҳар бири ҳам болалар жинсий эксплуатацияси билан боғлиқ бўлмаслиги мумкин — масалан, болалар савдоси (ЖК 135-моддаси 3-қисми «б» банди) бўйича кўплаб ишлар чақалоқларни сотиш билан боғлиқ.
Шунингдек, айрим ишлар вояга етмаганларга қарши жинсий жиноятлар бўйича расмий статистикадан тушиб қолиши хавфи ҳам бор. Бу Хоразм вилоятидаги фоҳишахонада 15 ёшли К.нинг эксплуатация қилиниши билан боғлиқ ҳолатда кузатилган. Эслатиб ўтамиз, ўшанда тергов органлари дастлаб ишни енгилроқ модда билан квалификация қилган ва ишни тергов босқичидаёқ тугатган эди.
Вояга етмаганларнинг жинсий эксплуатацияси нима?
Ўзбекистон 1994 йилда қўшилган БМТнинг Бола ҳуқуқлари тўғрисидаги конвенцияси 34-моддасида иштирокчи давлатларнинг болани жинсий эксплуатация ва жинсий бузишнинг барча шаклларидан ҳимоя қилиш мажбуриятини белгиланган. Бунга, жумладан, болани ҳар қандай ғайриқонуний жинсий фаолиятга тортиш ва мажбурлаш, фоҳишалик ёки ғайриқонуний бошқа жинсий амалиётда болаларни эксплуатация қилиш мақсадларида фойдаланиш, шунингдек, порнография ва порнография материалларини тайёрлашда болаларни эксплуатация қилиш мақсадларида фойдаланиш киради.
Европа Кенгашининг Болаларни жинсий эксплуатация ва жинсий зўравонликдан ҳимоя қилиш тўғрисидаги конвенцияси (2007 йилги Лансароте конвенцияси) 3-моддасида ҳам худди шу ёндашув қўлланади: «жинсий эксплуатация» болалар фоҳишалиги, болалар порнографияси ва онлайн-грумингни ўз ичига олувчи умумий тушунча сифатида келтирилади.
Шу билан бирга, Лансароте конвенцияси жинсий зўравонлик (sexual abuse) ва жинсий эксплуатацияни (sexual exploitation) мустақил таркиблар сифатида ажратади (18−23-моддалар): жинсий зўравонлик алмашув элементини талаб қилмайди ва жабр етказувчи учун ҳеч қандай манфаатсиз ҳам содир этилиши мумкин. Жинсий эксплуатация эса алмашув мантиғига қурилади — бола пул, турар жой, гиёҳванд моддалар, баҳо, эътибор ёки совғалар эвазига муайян ҳаракатни амалга оширади. Бу концептуал жиҳатдан муҳим: бола «фоҳишаликка жалб қилинмайди» ёки «болалар порнографиясида қатнашмайди», балки «эксплуатация мақсадида фойдаланилади».
Афсуски, «болалар фоҳишалиги» ва «болалар порнографияси» атамалари ҳали ҳам айрим ҳуқуқий ҳужжатларда, ОАВ ва кундалик нутқда ишлатилмоқда. Мен мансабдорлардан «енгилтак 15 ёшли қизлар» ҳақида эшитганман, «вояга етмаган фоҳишалар» ҳақида ўқиганман — бу ибораларнинг барчаси болаларга нисбатан бундай терминологияни қўллаб бўлмаслигини англамасликни кўрсатади. Халқаро ҳамжамият аллақачон «болалар порнографияси» атамасидан воз кечиб, уни «болаларга нисбатан жинсий зўравонлик материаллари» (CSAM) атамаси билан алмаштирмоқда. 2016 йилги Люксембург тамойиллари ҳам худди шу йўналишни қўллаб, «болалар фоҳишалиги» атамасидан воз кечиш ва уни «болаларни фоҳишалик мақсадида эксплуатация қилиш» («exploitation of children in/for prostitution») ибораси билан алмаштиришни тавсия қилади.
Бу жабрланувчини шерик сифатида эмас, жабр кўрган шахс сифатида кўриш имконини беради ва виктимизация қилувчи ҳуқуқни қўллаш амалиёти хавфини камайтиради. Бола бундай фаолиятни танламайди, чунки ёши туфайли у ва унинг атрофидаги катталар ўртасида ҳокимият мувозанати бузилган муносабатларда бўлади. Аммо катта ёшли шахсда онгли танлов мавжуд ва агар у вояга етмаган шахс билан жинсий алоқа учун пул тўласа (кимга тўлаши муҳим эмас: воситачигами ёки боланинг ўзигами) — бу жинсий эксплуатация ҳисобланади.
Бу воситаларнинг барчасида умумий жиҳат бир хил: боланинг розилиги юридик жиҳатдан аҳамиятсиз ҳисобланади, «болалар фоҳишалиги» ва «болалар порнографияси» атамалари эса халқаро ташкилотлар, ҳуқуқни муҳофаза қилувчи органлар ва тадқиқотчилар томонидан рад этилмоқда. Чунки бу атамалар жавобгарликни жиноятчидан жабрланувчига юклайди ва ихтиёрийлик бўлмаган жойда унинг мавжудлиги ҳақида тасаввур уйғотади. Эслатиб ўтаман, халқаро меъёрлар ва Ўзбекистон қонунчилигига кўра, 18 ёшгача бўлган шахс бола ҳисобланади. Шунинг учун бу тавсиялар ҳам кичик ёшдаги болаларга, ҳам ўсмирларга бирдек тааллуқлидир.
Жиноят кодексида бешта модда бор — аммо ҳеч бири ҳодисани аниқ ифодаламайди
Юқорида айтилганидек, жинсий эксплуатация ҳолатлари Жиноят кодексининг бешта моддаси бўйлаб «сочилиб кетиши» мумкин. Бу Ўзбекистоннинг халқаро мажбуриятларига зид, қилмишни аниқ тавсифламайди ва ҳаракатларни тўғри квалификация қилишда муайян қийинчиликлар туғдиради. Бундан ташқари, ягона жиноят таркибининг йўқлиги махсус статистика мавжуд эмаслигини ҳам англатади: ҳодиса турдош жиноятлар статистикаси ичида «йўқолиб кетади», бу эса унинг кўламини мониторинг қилишни деярли имконсиз қилади — жумладан, БМТнинг Бола ҳуқуқлари қўмитасига даврий ҳисобот тақдим этиш мажбуриятларини бажариш учун ҳам.
Эслатиб ўтаман, Ўзбекистон вояга етмаганларнинг жинсий эксплуатациясини криминализация қилишни тўғридан-тўғри талаб қилувчи қатор халқаро мажбуриятлар билан боғланган:
- 2008 йилда Ўзбекистон Бола ҳуқуқлари тўғрисидаги конвенциянинг болалар савдоси, болалар фоҳишалиги ва болалар порнографиясига оид Факультатив протоколига қўшилган. Протоколнинг 3-моддаси давлатларни жинсий эксплуатацияни, шунингдек болани болалар фоҳишалиги мақсадида таклиф қилиш, олиш, топшириш ва тақдим этишни криминализация қилишга мажбур қилади. Бу протокол 2000 йилда ишлаб чиқилгани сабабли, ундаги тушунчалар аппарати бироз эскирган — эслатиб ўтаман, ҳозирги муҳокамаларда «болалар фоҳишалиги» ва «болалар порнографияси» атамалари стигматизация қилувчи ва қабул қилиб бўлмайдиган ифода сифатида баҳоланади.
- 2025 йилда Ўзбекистон БМТнинг кибержиноятчиликка қарши конвенциясини имзолаган, аммо ҳали ратификация қилмаган. Конвенциянинг 14-моддаси АКТдан фойдаланган ҳолда болалар жинсий эксплуатацияси материалларини ишлаб чиқариш, тарқатиш ва сақлашни криминализация қилишни талаб қилади. 15-модда эса АКТ орқали болаларга нисбатан шаҳвоний шилқимлик қилиш ва онлайн-грумингни криминализация қилишни назарда тутади. Онлайн груминг таркиби Ўзбекистон ҳуқуқ тизими учун мутлақо янги ҳисобланади: амалдаги Жиноят кодексида унга яқин бирор норма йўқ ва бу жиддий бўшлиқ ҳисобланади. Конвенцияни ратификация қилиш учун мамлакат қонунчиликни унга мувофиқлаштириши шарт.
2024 йилда Ўзбекистонда Болаларни зўравонликнинг барча шаклларидан ҳимоя қилиш тўғрисидаги қонун қабул қилинди. Унда ҳам жинсий эксплуатация болаларга нисбатан зўравонлик шаклларидан бири сифатида кўрсатилган ва болаларга нисбатан зўравонликнинг барча шакллари тақиқланиши ҳамда қонун билан таъқиб қилиниши таъкидланган (3-модда). Бироқ бу масалада миллий қонунчилик ҳали уйғунлаштиришдан анча йироқ, чунки бундай жиноят таркиби мавжуд эмас, ЖКнинг эҳтимолий бешта моддаси бўйича квалификация қилиш эса ҳодисани бошқа жиноятлар ичида «эритиб юборади».
Ўзбекистондаги ҳуқуқни қўллаш амалиёти
Худайберганова иши (Хоразм вилояти, 2022)
Урганчдаги 1-сонли оилавий меҳрибонлик уйи директори Юлдуз Худайберганова бир неча ой давомида уч нафар вояга етмаган тарбияланувчини мебель, маиший техника ва пул эвазига таниш мансабдорларга бериб келган. Икки эркак — Хоразм вилояти адлия бошқармаси бошлиғи А. Машарипов ва Янгиариқ тумани ФВБ бўлим бошлиғи А. Курязов — вояга етмаганлар билан мунтазам жинсий алоқада бўлган, уларга шахсан пул ва совғалар берган.
Меҳрибонлик уйи тарбияланувчиларидан фойдаланган ушбу мансабдорларга дастлаб озодликни чеклаш жазоси тайинланган, аммо шов-шувдан кейин улар озодликдан маҳрум қилиш жазосини олган. Ҳозирга келиб жазо муддати тугаган ва улар озодликда бўлиши керак. Иш атрофидаги шов-шув модда санкциясининг кучайтирилишига олиб келди, аммо вояга етмаганларнинг жинсий эксплуатациясини алоҳида жиноят сифатида тан олишга эмас.
Рўзимова иши (Хоразм вилояти, 2025)
Соҳиба Рўзимова 2009 йилда туғилган вояга етмаган К.ни жинсий эксплуатация қилиб, ҳар бир жинсий алоқа учун 200 минг сўмдан 1 млн сўмгача пул олган. Бир нечта жиноят учун жазолар жамланиши асосида Рўзимова 6 йил 2 ойга озодликдан маҳрум қилинган.
Бироқ вояга етмаган қиз билан алоқа қилиш учун пул тўлаган камида 9 нафар эркак жавобгарликка тортилмаган. ИИВ изоҳ беришича, пул К.нинг ўзига эмас, Рўзимовага тўланган, шу сабабли Жиноят кодексининг 128-моддаси 2-қисмидаги квалификацияловчи белги мавжуд эмас деб топилган. Уларнинг ҳаракатлари ЖК 128-моддаси 1-қисмига қайта квалификация қилинган ва иш Ўзбекистон Жиноят-процессуал кодексининг 83-моддаси ҳамда 84-моддаси 5-қисми 2-банди асосида тергов босқичидаёқ тугатилган.
Бу халқаро стандартларга тўғридан-тўғри зид. Юқорида қайд этилганидек, Бола ҳуқуқлари тўғрисидаги конвенцияга Факультатив протокол болага ҳақ тўлаш орқали ундан ҳар қандай йўл билан фойдаланишни жинсий эксплуатация ёки жинсий зўравонлик сифатида белгилайди. Тергов фойдаланган «бўшлиқ» халқаро ҳуқуқда ёпилган, аммо Ўзбекистон Жиноят кодексида — йўқ.
Усмонхўжаева иши (2026)
2025 йил сентябрида М. Усмонхўжаева тунда боғда ота-онаси билан жанжалдан кейин келган 2007 йилда туғилган вояга етмаган З. билан танишган. З.га бола боқувчиси ишини ваъда қилган Усмонхўжаева бир неча кун давомида уни турли вилоятларга олиб бориб, овқатланиш ва яшаш харажатларини тўлаб берган.
Кунлардан бирида у тунаш учун кетаётганини, эртаси куни эса З. бола боқувчиси бўлиб ишлашини айтган. З. уни эркак билан пул эвазига жинсий алоқа қилиш учун олиб кетишаётганини билмаган — буни Усмонхўжаева 1 млн сўм олаётган пайтда қўлга олингандагина тушунган.
Тергов ҳаракатларни ЖКнинг 135-моддаси 3-қисмининг «б» банди (Ўн саккиз ёшга тўлмаганлиги айбдорга аён бўлган шахсга нисбатан одам савдоси) бўйича малакалади. Суд қилмишни ЖКнинг 131-моддаси 4-қисмининг «а», «б» бандлари (Вояга етмаган шахсни жалб қилган ҳолда, такроран, хавфли рецидивист томонидан содир этилган қўшмачилик) деб қайта малакалади: З. судланган шахсга мунтазам равишда қарам бўлмаган, унга молиявий жиҳатдан қарам бўлмаган ва ҳодисаси биринчи ваягона бўлганлиги сабабли, одам савдоси унсурлари исботланмаган деб топилди. Усмонхўжаевага 4 йил 6 ой озодликни чеклаш жазоси тайинланган, ҳолбуки у 2021 йилда ҳам қўшмачилик учун судланган эди.
Қонундаги бўшлиқ — ҳимоядаги бўшлиқ
Учта иш бир хил ҳуқуқий бўшлиқнинг учта оқибатини кўрсатади. Худайберганова ишида давлат меҳрибонлтк уйи тарбияланувчиларини мунтазам эксплуатация қилган мансабдорлар қилмишига номутаносиб жазо олди.
Рўзимова ишида эса вояга етмаган қиз учун пул тўлаган тўққиз нафар «харидор» жавобгарликдан қутулиб қолди, чунки пул боланинг ўзига эмас, воситачига тўланган. Тергов органлари учун бу ишни судгача етказмасдан ёпиш учун етарли бўлган — ва биз яна қанча иш шу тарзда ёпилганини билмаймиз.
Усмонхўжаева ишида суд Олий суд Пленуми қарорига таяниб, агар мунтазамлик ва моддий қарамлик бўлмаган бўлса, одам савдоси ҳам бўлмаган деган хулосага келди. Натижада иш енгилроқ моддага қайта квалификация қилиниб, жазо юмшатилди.
Судлар одам савдоси ва қўшмачиликни фарқлашда таянадиган Пленум қарорида қўшмачилик ҳолатида жабрланувчи «шахс ўзининг шахсий ҳуқуқ ваэркинликларига нисбатан барча ҳуқуқларини сақлаб қолади ваулардан фойдаланишда тўла мустақил бўлади» деб аниқ кўрсатилган. Вояга етганларга нисбатан бу ифода ҳали чегарани ажратиш мезони сифатида ишлаши мумкин. Вояга етмаганларга нисбатан эса у ҳуқуқий асосдан маҳрум: бола ёши туфайли тўлиқ муомала лаёқатига эга эмас ва ҳатто унинг эркинлиги жисмонан чекланмаган тақдирда ҳам, катта ёшли шахсга нисбатан табиатан ҳимоясиз ҳолатда бўлади. Пленум қарори эса бу ҳолатни инобатга олмайди. Айни пайтда, Бола ҳуқуқлари тўғрисидаги конвенциянинг Болалар савдоси, болалар фоҳишабозлиги ва болалар порнографиясига тааллуқли Факультатив протоколига кўра болани жинсий эксплуатация мақсадида мукофот эвазига бериб юборишнинг ўзи, эпизодлар сони, қарамлик даражаси вамажбурлашнинг мавжудлиги ёки йўқлигидан қатъи назар, жиноят деб ҳисобланади.
Вояга етмаганларнинг жинсий эксплуатациясига оид ишлар 131-модда бўйича квалификация қилинганда, улар қўшмачилик ёки фоҳишахона ташкил қилиш бўйича умумий статистикага тушиб кетади. Агар бундай ишлар 135-модда бўйича кўрилса, улар янги туғилган чақалоқлар савдоси ва меҳнат эксплуатацияси билан аралашиб, одам савдоси бўйича умумий статистикага қўшилади. Бу рақамлар орасидан айнан болаларнинг тижорий жинсий эксплуатациясини ажратиб олиш жуда қийин.
128, 128−1 ёки 131-моддалар бўйича квалификация қилинадиган ҳолатлар эса умуман тергов босқичидаёқ ёпилиши мумкин: масалан, Рўзимова ишидаги «харидорлар» ҳеч қандай статистикага кирмади — уларнинг иши судгача етмасдан тугатилди. Жиноят кодексида махсус таркиб мавжуд бўлмаган экан, бу ҳодиса статистик жиҳатдан кўринмас бўлиб қолаверади: ишлар турдош моддалар ичида «йўқолиб кетади» ёки судгача тугатилади, «харидорлар» оқибатсиз қутулиб кетади, груминг эса жиноят сифатида тан олинмайди. Аниқ маълумотларсиз эса профилактика сиёсати ёки жабрланувчиларга ёрдам тизимини шакллантириш мумкин эмас.
Вояга етмаганларнинг жинсий эксплуатацияси ва груминг (жумладан АКТ орқали) бўйича махсус жиноят таркибларини жорий этиш бу ҳодисани кўринадиган қилади ва жиноятларнинг олдини олиш, уларни аниқлаш ҳамда жабрланувчиларни реабилитация қилиш бўйича зарур дастурларни ишлаб чиқиш имконини беради. Бундан ташқари, бу мен аввал ёзган жинсий зўравонликка оид айрим ишларни прокуратурага ўтказиш ҳақидаги қонун лойиҳасидаги бўшлиқларни ҳам қисман бартараф этиш имконини беради.
Хусусан, ЖКнинг 130-моддаси 3-қисми (Вояга етмаган шахсни порнографик хусусиятга эга ҳаракатларда ижрочи сифатида жалб қилиш) ҳамда 135-моддаси (Одам савдоси) 2-қисми «к» банди ва 3-қисми «б» банди билан боғлиқ коллизия бартараф этилади — чунки бу жиноятлар вояга етмаганларнинг жинсий эксплуатациясига тааллуқли. Агар Жиноят кодексида тегишли модда пайдо бўлса, уни қонун лойиҳасига қўшиш ва терговни прокуратура органларига ўтказиш мумкин бўлади.
Шуни қайд этиш муҳимки, мамлакат раҳбарияти болаларга нисбатан зўравонликка, жумладан жинсий жиноятларга қарши комплекс курашиш нақадар муҳимлигини тушунади. Президентнинг «Аёллар ва болалар ҳуқуқларининг ҳимоясини кучайтириш ҳамда уларга нисбатан тазйиқ ва зўравонлик ҳолатларининг олдини олиш бўйича қўшимча ташкилий-ҳуқуқий чоралар тўғрисида»ги фармонининг 19-банди масъул вазирлик ва идораларга май ойи охирига қадар қатор жиноятлар, жумладан вояга етмаганларнинг жинсий эксплуатацияси ва онлайн-груминг учун жавобгарлик белгилаш бўйича асослантирилган таклифлар киритиш мажбуриятини юклайди.
Мен янги қонун янги иш пайдо бўлишидан олдин қабул қилинишига умид қиламан.