6 май куни Тошкентда суғурта ва қайта суғурталаш бозорини ривожлантиришга бағишланган халқаро давра суҳбати бўлиб ўтди. Унда соҳавий идоралар вакиллари, халқаро ва маҳаллий экспертлар иштирок этди. Улар инфратузилма лойиҳалари жадал ўсиб бораётган шароитда Ўзбекистон барқарор миллий суғурта тизимини қандай шакллантириши мумкинлигини муҳокама қилди.
Асосий эътибор Саудия Арабистони тажрибасига қаратилди. Бу мамлакат суғурта секторини иқтисодиётнинг муҳим элементига айлантира олган. Шунингдек, қайта суғурталашни маҳаллийлаштириш, халқаро капитални жалб қилиш ҳамда хатарларни мамлакат ичида ушлаб қолиш билан глобал бозорга интеграция ўртасидаги мувозанат масалалари ҳам муҳокама қилинди.
Gazeta учрашувда янграган асосий фикрларни келтиради.
Саудия Арабистони суғурта тизимини қандай жорий қилган?
Saudi Insurance Authority суғурта регуляторининг пруденциал назорат бўйича бош директор ўринбосари Бассам Ал-Бадер Саудия Арабистони 20 йил ичида деярли тартибга солинмаган, хорижий филиаллар устунлик қилган суғурта бозорини миллий иқтисодиётнинг муҳим драйверларидан бирига қандай айлантиргани, шунингдек ушбу тажрибадан Ўзбекистон каби ривожланаётган бозорлар қандай хулоса чиқариши мумкинлиги ҳақида сўзлади.
1990-йиллар ўрталарида Саудия Арабистони суғурта бозори амалда тўлиқ норматив тартибга солишсиз фаолият юритарди. Ўша пайтда мамлакатда 1980-йилларда давлат лойиҳаларига хизмат кўрсатиш учун ташкил этилган битта давлат тузилмаси мавжуд бўлган, аммо у юздан ортиқ хорижий компания офшор филиаллари билан рақобат қилишга мажбур эди.
Бассам Ал-Бадер.
Ал-Бадернинг сўзларига кўра, аниқ қоидаларнинг йўқлиги соҳанинг ривожланишини жиддий чеклаб турган. Ҳукумат тизимли ислоҳотлар зарурлигини 2000-йиллар бошига келиб англаган. 2003 йилда Марказий банк илк суғурта нормаларини жорий қилди, замонавий бозорнинг асосий пойдевори эса мажбурий суғурта турлари — автосуғурта ва тиббий суғуртани киритиш билан яратилди.
Асосий трансформация Vision 2030 давлат дастури ишга туширилганидан кейин юз берди. Шу дастур туфайли суғурта мамлакат молиявий тизимининг энг муҳим элементларидан бири сифатида тан олинди. Биринчи қадам сифатида 2023 йилда мустақил регулятор — Saudi Insurance Authority ташкил этилди.
Ислоҳотлар бошланган 2000-йиллардан буён йиғиладиган суғурта мукофотлари ҳажми тахминан 20 баробар ошди. Суғурта сектори улуши нефтдан ташқари ЯИМда 1,6 фоиздан 2,4 фоизгача кўтарилди. Маҳаллий кадрлар тайёрлашда ҳам жиддий ўсиш кузатилди: агар дастлаб соҳада маҳаллий мутахассислар улуши атиги 40 фоизни ташкил этган бўлса, бугунги кунда у 85 фоизга етган.
Бассам Ал-Бадернинг таъкидлашича, идора онгли равишда қаттиқ «назоратчи» ролидан чекиниб, бозор иштирокчилари билан очиқ мулоқотга таянган.
«Ишни бошлаш учун ҳаммасини мукаммал қилиш шарт эмас. Жараённи ҳозир бошлаб, қоидаларни йўл-йўлакай тўғрилаб бориш мумкин», — дея қайд этди Ал-Бадер.
Бу ёндашув инновацияларни жорий этишда ҳам акс этган. Регулятор сунъий интеллект ва автомобиль телематикаси каби янги ғояларни кенг кўламли қонунчиликка киритишдан олдин синовдан ўтказиш имконини берувчи махсус норматив «қумдон» яратган.
Тарихан қиролликдаги йирик инфратузилма лойиҳалари маҳаллий молиявий қувватнинг етишмаслиги ва хорижий кредиторларнинг қаттиқ талаблари сабаб чет элда суғурталанган — хатарларнинг 95 фоизигача қисми офшорларга ўтказилган. Бироқ изчил сиёсат ва маҳаллий компаниялар рейтингларининг ошиши туфайли вазият ўзгармоқда. Бугун кичик лойиҳалар бўйича хатарларни мамлакат ичида ушлаб қолиш даражаси аллақачон 100 фоизга етган, йирик объектларда эса маҳаллий капитал улуши босқичма-босқич 30−50 фоизлик мақсадли кўрсаткичгача оширилмоқда.
Регуляторнинг кейинги беш йиллик режалари қаторида соҳанинг мажбурий суғурта турларига (авто ва тиббий суғурта) қарамлигини камайтириш ҳамда ҳаёт, мол-мулк ва жавобгарлик суғуртаси маҳсулотларини кенгайтириш бор.
Ўзбекистон маҳаллий бозорини қандай қўллаб-қувватлаши мумкин?
Бассам Ал-Бадернинг дастурий чиқишидан сўнг давра суҳбати иштирокчилари савол-жавоб сессиясига ўтди.
Ўзбекистон суғурта бозорининг профессионал иштирокчилари уюшмаси раиси Ойбек Халилов берган биринчи савол хорижий ўйинчиларни жалб қилиш стратегиясига оид бўлди. У Саудия Арабистони Дубайдаги ёки Абу-Дабидаги мисолида алоҳида қонунчиликка эга махсус молия марказлари яратишни режалаштираётгани ёки инвесторлар қиролликнинг умумий қоидалари асосида ишлаши ҳақида қизиқди. Тошкентда ҳам Халқаро молия марказини очиш режалаштирилган.
Ойбек Халилов.
Ал-Бадернинг тушунтиришича, Саудия ёндашуви қўшни юрисдикциялар йўлидан фарқ қилади. Регулятор офшор ҳудудлар яратиш ўрнига хорижий компанияларни тўғридан-тўғри ички бозорда ишлашга таклиф қилмоқда. Унинг сўзларига кўра, Саудия қонунчилигида хатарларнинг бир қисмини маҳаллий бозорга бериш мажбурияти мавжуд бўлиб, бу хорижий иштирокчиларни миллий иқтисодиётга интеграция қилиш имконини беради.
Муҳокаманинг яна бир мавзуси суғурта мукофотларини мамлакат ичида сақлаб қолиш масаласи бўлди. Ойбек Халилов қайта суғурталашни маҳаллийлаштириш муаммосини кўтариб, Саудия Арабистонида маҳаллий иштирокчиларни қўллаб-қувватлаш учун махсус механизмлар мавжудми, деб сўради.
Saudi Insurance Authority вакилининг айтишича, қиролликда иккита ихтисослашган қайта суғурта компанияси ва факультатив қайта суғурталовчи сифатида ишловчи яна бешта суғурта компанияси фаолият юритади. Регулятор «биринчи рад этиш ҳуқуқи» қоидасини жорий қилган: компания аввал хатарни ушбу ички иштирокчиларга таклиф қилиши шарт.
«Маҳаллий иштирокчилар камида 30 фоизлик квотани олгандан кейингина компанияларга халқаро бозорга чиқишга рухсат берилади. Агар хатарни қоплаш учун маҳаллий сиғим объектив равишда етарли бўлмаса, регулятор уни чет элга ўтказишга тўсқинлик қилмайди», — дея таъкидлади Ал-Бадер.
Миллий қайта суғурта компанияси вакили Шоҳрух Раҳимовнинг қўшимча қилишича, ўтган йилдан Ўзбекистонда ҳам хатарларни хорижий қайта суғурталовчиларга беришдан олдин уларни мамлакат ичида ушлаб қолиш устуворлигини назарда тутувчи қонунчилик ўзгаришлари кучга кирган. Унинг сўзларига кўра, бу чораларнинг стратегик мақсади барқарор маҳаллий сиғимни шакллантиришдан иборат, аммо етарли капитал ва активларни тўплаш учун вақт керак бўлади.
Шоҳрух Раҳимов
Ойбек Халиловнинг тушунтиришича, эндиликда хорижий қайта суғуртага берилиши режалаштирилган барча хатарлар биринчи навбатда миллий қайта суғурта компаниясига айнан ўша шартлар ва ҳажмда таклиф қилиниши керак. Агар миллий оператор хатарнинг бир қисмини қабул қилишни рад этса, у бозорнинг бошқа маҳаллий иштирокчиларига таклиф қилиниши мумкин. Фақат ички сиғим тўлиқ тугаганидан кейингина қолган улушни халқаро бозорга чиқаришга рухсат берилади.
«Бошқа мамлакатлардан фарқли равишда, Ўзбекистонда биз кичик улушдан бошлаб, уни босқичма-босқич ошириш йўлини танламадик. Биз ҳатто 100 фоизгача бўлган ставкадан бошладик ва умид қиламанки, яқин орада бу охир-оқибат 20 фоиз, 30 фоиз ёки бошқа рақам бўладими — аниқлаштириб оламиз, чунки ҳозирча тартибга солиш тизими ҳали шаклланиш жараёнида», — деди у.
INDECS консалтинг компанияси асосчиси, суғурта ва риск-менежмент бўйича маслаҳатчи Барри Уильямснинг айтишича, халқаро брокерлар ва кредиторлар синдикатлари учун бундай қоидалар муайян қийинчиликлар туғдиради. Унинг таъкидлашича, ҳар қандай халқаро банк ёки экспорт-кредит агентлиги учун асосий омил — суғурта ҳимоясининг ишончлилигига ишончдир.
«Кредиторлар доим берадиган саволлардан бири шу: [суғурталовчилар] рейтингларига қўйилган талаблар кредитнинг бутун муддати давомида бажарилишига ишонч борми? Агар келажакда суғурта дастури тузилмаси қандай бўлиши борасида ноаниқлик мавжуд бўлса, кредиторларга инвестиция киритиш анча қийин бўлади», — дея аниқлик киритди Уильямс.
Барри Уилямс.
Экспертнинг қўшимча қилишича, халқаро банк ҳамжамияти Ўзбекистонни ўсишнинг муҳим ҳудуди сифатида кўриб, унга инвестиция киритишни истайди ва фаол равишда «„ҳа“ деб айтиш учун сабаб излаяпти». Шунинг учун лойиҳаларнинг шаффофлиги ва банклар учун жозибадорлигини оширадиган ҳар қандай мулоқот инвесторлар томонидан жуда ижобий қабул қилинади.
Нега йирик лойиҳалар учун қайта суғурталаш керак?
Ҳар қандай йирик инфратузилма шартномаси хатарларни тақсимлаш ва суғурта мажбуриятлари билан узвий боғлиқ, деди Marsh суғурта брокерида Осиё йўналиши раҳбари Марк Вермейрен. Унинг сўзларига кўра, Ўзбекистонда лойиҳалар кўлами жадал ўсмоқда. Айрим активлар қиймати бугун ярим миллиарддан 1,5 млрд долларгача етади, уларнинг эксплуатация муддати эса 20 йилдан ошади. Бу ўн йилликлар давомида лойиҳалар қурилиш кечикиши, табиий офатлар, иқлим ўзгаришлари, ускуналар носозлиги ва бошқа турли хатарларга дуч келади.
«Суғурта ва қайта суғурталаш — бу шунчаки харажат моддаси эмас. Ҳа, албатта, бу харажат, аммо бу Ўзбекистоннинг энергетик ўтиш жараёнини кенгайтириш, капитал жалб қилиш ва барқарорликни сақлаш имконини берувчи инфратузилманинг ўта муҳим элементи», — дея таъкидлади Вермейрен.
Марк Вермейрен.
Қайта тикланувчи энергия генерацияси лойиҳаларининг ҳар хил турлари турлича хатарларни ўз ичига олади. Қуёш электр станциялари учун хавфли омиллар — об-ҳаво ҳодисалари: тошқинлар, бўронлар, дўл ва зилзилалар қимматбаҳо панелларга зарар етказиши мумкин. Шамол энергетикасида эса йирик турбиналарни ташиш ва ўрнатиш, шунингдек парракларнинг шикастланиши асосий хатарлар ҳисобланади.
Жаҳон тажрибаси табиий офатлар бутун бошли лойиҳани йўқ қилиши мумкинлигини кўрсатмоқда. Етарли молиявий ҳимоя бўлмаса, бундай ҳодисалар нафақат компаниянинг ўзи, балки бутун маҳаллий иқтисодиёт учун ҳам ҳалокатли бўлиши мумкин.
Вермейрен тўғридан тўғри суғурта ва қайта суғурталаш тушунчаларини ажратиб, биринчи шартнома бевосита лойиҳа компаниясини ҳимоя қилса, қайта суғурталашнинг ўзи суғурталовчи барқарорлигини таъминлаш учун кераклигини тушунтирди. Маҳаллий компанияларда миллиардлаб долларлик хатарларни қоплаш учун етарли сиғим йўқ.
Қуёш панеллари йўқотишлари сабаблари.
«Катта зарар ҳолатида қайта суғурталаш ёки глобал портфелга эга халқаро суғурталовчилар иштирокисиз жиддий капитал танқислиги, тўловга қобилиятсизлик хавфи ва бозордан чиқиб кетиш юзага келиши мумкин», — дея огоҳлантирди Вермейрен.
Глобал қайта суғурталовчилар бутун дунё бўйлаб диверсификация қилинган портфеллари ҳисобига улкан ва кам учрайдиган зарарларни ўзлаштира олади. Улар ҳатто вайронкор суғурта ҳодисасидан кейин ҳам лойиҳа тикланиши ва суғурта ҳимояси амалда қолишини кафолатлайди.
Экспертнинг фикрича, ишончли қайта суғурта ҳимоясининг мавжудлиги халқаро капиталга чиқишнинг асосий шарти ҳисобланади. Хорижий банклар ва кредиторлар ўз инвестициялари ҳар қандай форс-мажордан ҳимояланганига ишонч ҳосил қилиши керак.
Шамол генераторлари йўқотишлари сабаблари.
Учрашувни якунлар экан, Marsh’нинг IMEA минтақасида Power and Renewables йўналишлари бўйича катта вице-президенти Эбигейл Симпсон яна Саудия Арабистони тажрибасига мурожаат қилди. У қироллик суғурта мукофотларини мамлакат ичида ушлаб қолишни мураккаб корпоратив хатарлардан эмас, балки мажбурий ва олдиндан башорат қилиш мумкин бўлган турлар — автосуғурта ва тиббий полислардан бошлаганини эслатди. Бу статистика тўплаш, молиявий захира яратиш ва шундан кейингина аста-секин мураккаброқ сегментларга ўтиш имконини берган.
Эксперт фикрича, иқтисодий ўсиш босқичини бошдан кечираётган Ўзбекистон учун бу сабоқ айни муддао. Миллий суғурта бозорини ривожлантириш бўйича амбицияли режалар муваффақияти регулятор хусусий бизнес эҳтиёжларини эшита оладими ва капитални маҳаллийлаштириш билан глобал иқтисодиётга интеграция ўртасида мувозанат топа оладими — шунга боғлиқ бўлади.