Ўтган ҳафтада Тошкентда Марказий ва Жанубий Осиёнинг ўзаро боғлиқлиги бўйича Термиз мулоқотининг иккинчи йиғилиши бўлиб ўтди.
Gazeta Ўзбекистон президенти ҳузуридаги Стратегик ва минтақалараро тадқиқотлар институти (СМТИ) директори Элдор Арипов билан Термиз мулоқотининг мақсадлари, икки минтақа ўртасидаги Афғонистоннинг роли, шунингдек, Ўзбекистон ушбу платформанинг келажагини қандай тасаввур қилиши ҳақида суҳбатлашди.
— Термиз мулоқотининг мақсадларидан бири — Марказий ва Жанубий Осиё ўртасидаги ўзаро боғлиқликни мустаҳкамлашдир. Ушбу мантиқда Афғонистон қандай ўрин тутади? Бу минтақалардан бирининг қисмими, улар ўртасидаги боғловчи ҳалқами ёки махсус мақомга эга мустақил бирликми?
— Афғонистон Марказий ва Жанубий Осиё ўзаро боғлиқлиги мантиқида марказий ўринни эгаллайди. Унинг географик жойлашуви тарихан икки минтақа ўртасидаги табиий кўприк ролини белгилаб берган.
Кўп асрлар давомида замонавий Афғонистон ҳудуди орқали Марказий, Жанубий, Яқин ва Шарқий Осиёни боғлайдиган энг муҳим савдо йўналишлари ўтган. Афғон заминида тинчлик ва барқарорлик сақланиб турган даврларда бутун минтақа бундан фойда кўрган: савдо-сотиқ ривожланган, шаҳарлар кенгайган, жадал маданий ва илмий алмашинув содир бўлган.
Бироқ XIX-XX асрларда ташқи кучларнинг геосиёсий рақобати ва ундан кейинги ўн йилликлар давомида кузатилган можаролар ушбу табиий алоқаларнинг вайрон бўлишига олиб келди. Натижада Марказий ва Жанубий Осиё нафақат сиёсий, балки инфратузилмавий жиҳатдан ҳам ажралиб қолди.
Бугунги кунда барқарор ва ривожланаётган Афғонистонсиз минтақалараро боғлиқлик салоҳиятини тўлиқ рўёбга чиқариш мумкин эмаслиги тобора аён бўлиб бормоқда. Бу ерда гап нафақат хавфсизлик, балки иқтисодиёт ҳақида ҳам кетмоқда.
Ўзбекистон сиёсати изчил равишда Афғонистонга муаммолар манбаи сифатида эмас, балки минтақавий вазифаларнинг умумий ечимининг бир қисми сифатида қараш кераклигидан келиб чиқади. Айнан шу сабабли Тошкент Кобулни минтақавий алоқаларга жалб этиш бўйича тизимли стратегияни амалга оширмоқда.
Икки томонлама савдо-иқтисодий ҳамкорлик фаол ривожланмоқда. Сўнгги уч йил ичида барқарор ижобий динамика кузатилмоқда. 2025 йилда ўзаро товар айирбошлаш ҳажми 1,7 миллиард долларга етди, бу эса ўтган йилги 1,1 миллиард долларли кўрсаткичдан 55 фоизга кўпдир.
Ушбу стратегиянинг муҳим унсури — чегаралараро ҳамкорлик инфратузилмасини ривожлантиришдир. Ўзбекистон томонидан ташкил этилган «Термиз» халқаро савдо маркази ва TERMEZ CARGO CENTRE транспорт-логистика ҳаби икки томонлама функцияни бажармоқда — савдони кенгайтириш воситаси ва халқаро гуманитар ёрдамни етказиб беришнинг асосий каналлари бўлиб хизмат қилмоқда.
Бундан ташқари, биз электр энергияси етказиб беришдан тортиб, Марказий Осиё ва Ҳинд океани портлари ўртасида энг қисқа қуруқлик йўлагини яратишга қодир бўлган Термиз — Мозори Шариф — Қобул — Пешовор темирйўли лойиҳасини илгари суришгача бўлган амалий ҳамкорлик лойиҳаларини ҳаётга татбиқ этмоқдамиз.
У ишга туширилганда, Покистондан Ўзбекистонга товарларни ташиш аввалги 35 кун ўрнига бор-йўғи 3−5 кунни ташкил этади, юкларни етказиб бериш таннархи эса 40 фоизга камаяди.
Аслини олганда, Афғонистон минтақанинг периферияси эмас, балки унинг асосий боғловчи ҳалқасидир.
— Платформа вазифалари қаторида Афғонистонни минтақавий жараёнларга босқичма-босқич интеграция қилиш ҳам қайд этилган. Сизнингча, Афғонистондаги сиёсий вазият, хавфсизлик масалалари ва Кобулнинг қўшнилари билан муносабатларини ҳисобга олган ҳолда, ўрта муддатли истиқболда бу қанчалик ҳақиқатга яқин?
— Бу осон бўлмаган, аммо бутунлай ҳақиқатга яқин вазифа. Асосий далил шундаки, Афғонистоннинг интеграциялашуви нафақат Кобулнинг ўзи, балки барча қўшни давлатлар манфаатларига ҳам жавоб беради.
Афғонистон учун бу — инвестициялар, иш ўринлари, инфратузилмани ривожлантириш ва иқтисодий имкониятларни кенгайтириш демак. Марказий ва Жанубий Осиё мамлакатлари учун эса янги транспорт йўналишлари, бозорларнинг кенгайиши ва минтақавий хавфсизликнинг мустаҳкамланишидир.
Афғонистонни яккалаб қўйиш сиёсати сўнгги ўн йилликларда кутилган натижаларни бермаганини тушуниш муҳимдир. У на барқарор хавфсизликни, на иқтисодий барқарорликни таъминлади. Аксинча, ривожланиш имкониятларининг йўқлиги кўпинча яширин иқтисодиёт, наркотрафик, ноқонуний миграция ва бошқа трансчегаравий таҳдидларнинг сақланиб қолишига замин яратади.
Шу сабабли бугунги кунда масала Афғонистонни минтақавий жараёнларга жалб қилиш ёки қилмаслик устида кетмаяпти. Масала буни қандай қилиб босқичма-босқич, масъулият билан ва барча томонларнинг манфаатларини ҳисобга олган ҳолда амалга ошириш мумкинлигидадир.
Термиз мулоқоти айнан мана шундай вазифани ҳал этмоқда. У давлатлар, халқаро ташкилотлар, экспертлар ҳамжамияти ва Афғонистон томони вакилларининг тўғридан тўғри мулоқоти учун майдон яратиб, савдо, транспорт, энергетика ва хавфсизлик масалалари бўйича амалий ечимлар излашга хизмат қилмоқда.
— Сизнингча, бугунги кунда Марказий ва Жанубий Осиё ўртасидаги самарали ҳамкорликка қандай тўсиқлар халақит бермоқда?
— Марказий ва Жанубий Осиё ўртасидаги ҳамкорлик салоҳияти мавжуд алоқалар даражасидан анча юқоридир.
Биринчи навбатда, маъмурий, тариф ва нотариф чекловлари сақланиб қолмоқда. Техник стандартлардаги фарқлар, мураккаб божхона тартиб-таомиллари ва тартибга солиш тизимларининг етарли даражада мувофиқлаштирилмагани бизнес харажатларини оширмоқда ва инвестициявий фаолликни секинлаштирмоқда.
Иккинчи жиддий чақириқ — транспорт-логистика боғлиқлигининг етарли эмаслигидир. Географик яқинликка қарамай, минтақалар ўртасида ҳанузгача зарур миқдордаги барқарор ва самарали транспорт йўналишлари мавжуд эмас.
Айнан шу сабабли бугунги кунда транспорт йўлакларини ривожлантириш шунчаки инфратузилмавий вазифа эмас, балки иқтисодий интеграциянинг асосий шартларидан биридир.
Ниҳоят, ишбилармон доиралар, экспертлар ҳамжамияти ва давлат институтлари ўртасида тўғридан тўғри алоқалар танқислиги сақланиб қолмоқда. Кўп жиҳатдан айнан мана шу узилишни бартараф этиш учун ҳам Термиз мулоқоти ташкил этилди.
— Сизнингча, қайси йўналишлар Марказий ва Жанубий Осиё ўртасидаги ҳамкорликнинг драйверлари бўлиши мумкин?
— Биринчи навбатда, гап транспорт, логистика, энергетика, савдо ва рақамли иқтисодиёт ҳақида кетмоқда. Минтақаларимиз бир-бирини юқори даражада тўлдириш хусусиятига эга. Марказий Осиё жанубий йўналиш орқали жаҳон бозорларига чиқиш имкониятларини кенгайтиришдан манфаатдор, Жанубий Осиё мамлакатлари эса ишончли транспорт йўналишлари, энергетика ресурслари ва иқтисодий ҳамкорликнинг янги имкониятларига муҳтож.
Инфратузилма лойиҳалари алоҳида аҳамиятга эга. Улар нафақат савдо ўсишига хизмат қилади, балки давлатларнинг узоқ муддатли ўзаро боғлиқлигини шакллантиради, бунинг ўзи эса барқарорликнинг муҳим омилига айланади.
Шу билан бирга, гуманитар соҳада ҳам улкан салоҳият сақланиб қолмоқда. Марказий ва Жанубий Осиёни кўп асрлик тарихий алоқалар, маданий ва интеллектуал мероснинг умумий саҳифалари бирлаштириб туради. Бугунги кунда ҳамкорликнинг янги шаклларини яратишдан кўра, минтақаларимизни тарихан бирлаштирган ўша табиий алоқаларни тиклаш ва ривожлантириш муҳимроқдир.
Айнан иқтисодий прагматизм ва маданий-гуманитар ҳамкорликнинг уйғунлиги узоқ муддатли шерикликнинг асосий драйверига айланиши мумкин.
— Тошкент Термиз мулоқоти платформасини илгари суриш орқали қандай мақсадларни кўзламоқда?
Термиз мулоқоти Ўзбекистон президенти Шавкат Мирзиёевнинг Марказий ва Жанубий Осиё ўртасидаги ўзаро боғлиқликни мустаҳкамлаш бўйича глобал ташаббусининг амалий ифодасидир. Ушбу стратегик ғоя халқаро миқёсда бир овоздан қўллаб-қувватланди ва 2022 йилда БМТ Бош ассамблеясининг махсус резолюциясида расман мустаҳкамлаб қўйилди.
Аслини олганда, ушбу майдон — Ўзбекистоннинг очиқлик, яхши қўшничилик ва ўзаро манфаатли ҳамкорлик тамойилларига асосланган замонавий ташқи сиёсатининг яққол акси.
Сўнгги йилларда Марказий Осиё фаол ҳамкорлик маконига айланди. Ўзаро товар айирбошлаш ҳажми сезиларли даражада ошди, инвестициявий алоқалар кенгайди, саноат, энергетика, транспорт ва қишлоқ хўжалиги соҳаларида ўнлаб қўшма лойиҳалар амалга оширилмоқда.
Бугунги кунда вазифа — ушбу ижобий тажрибани Марказий ва Жанубий Осиёнинг янада кенгроқ маконига ёйишдан иборат.
Шу билан бирга, Термиз мулоқоти кимгадир қарши қаратилмаган ва ёпиқ блоклар шаклланишини назарда тутмайди. Аксинча, унинг фалсафаси турли қарашлар ва манфаатлар тақдим этилиши мумкин бўлган мулоқот учун очиқ ҳамда инклюзив платформа яратишдан иборатдир.
Ўзбекистон учун ташқи рақобат объекти сифатида эмас, балки ҳамкорлик, ривожланиш ва ўзаро масъулиятнинг мустақил макони сифатида қабул қилинадиган минтақанинг шаклланишига кўмаклашиш муҳимдир.
— Ўзбекистон Термиз мулоқотининг келажагини қандай тасаввур қилади?
— Биз Термиз мулоқотини нафақат муаммоларни муҳокама қилишга, балки амалий ечимлар ишлаб чиқишга қаратилган узоқ муддатли платформа сифатида кўрмоқдамиз.
Жорий йилда ялпи сессия Осиёда ҳамкорлик ва ишонч чоралари бўйича кенгаш (ОҲИЧК — таҳр.) билан ҳамкорликда ташкил этилгани бунга яққол мисолдир. Форум ишида нафақат экспертлар ҳамжамияти вакиллари, балки амалиётчилар — бир қатор давлатларнинг иқтисодиёт, транспорт ва молия вазирлари ўринбосарларини ўз ичига олган тегишли давлат тузилмалари раҳбарлари ва вакиллари ҳам иштирок этди.
Бу мулоқотнинг босқичма-босқич фақатгина экспертлар мунозараси доирасидан чиқиб, савдо, транспорт, инвестициялар, энергетика ва минтақавий ривожланиш соҳаларида аниқ ташаббусларни илгари суриш майдонига айланаётганидан далолат беради.
Истиқболда биз Термиз мулоқотини давлат тузилмалари, экспертлар ҳамжамияти, халқаро ташкилотлар ва бизнес ўртасидаги доимий фаолият юритувчи шериклик тармоғи сифатида кўрмоқдамиз.
Биз, шунингдек, платформа тадбирлари нафақат Ўзбекистонда, балки Марказий ва Жанубий Осиёнинг бошқа мамлакатларида ҳам ўтказилишидан манфаатдормиз. Бу иштирокчилар географиясини кенгайтириш, минтақа келажаги учун умумий масъулият туйғусини мустаҳкамлаш ва қўшма лойиҳаларни янада самарали илгари суришни таъминлаш имконини беради.
Термиз мулоқотининг асосий вазифаси — ўзаро мақбул ечимларни излашга хизмат қиладиган ишонч ва амалий ҳамкорлик муҳитини шакллантиришдан иборат.