Олий Мажлис Қонунчилик палатаси депутатлари 9 июнь куни бўлиб ўтган ялпи мажлисда норматив-ҳуқуқий ҳужжатлардаги хорижий тилдан ўзлашган еттита атамани ўзбекча муқобилларига алмаштиришни назарда тутувчи қонун лойиҳасини биринчи ўқишда қабул қилди.
Ташаббускорлар таклифига кўра, булар қуйидаги атамалардир:
- аванс — бўнак;
- маркировка — тамғалаш;
- маршрут — йўналиш;
- светофор — йўлчироқ;
- коворкинг — иш маркази;
- пароль — ўрон (сийрак қўлланадиган сўз);
- прогрессив — илғор (ўрнашган сўз).
Палата йиғилишида сўзга чиққан адлия вазири ўринбосари Маҳмуд Истамов шундай деди: «Ҳужжатнинг асосий мақсади қонунчиликда қўлланилаётган атамаларни ягона шаклга келтириш ва ҳуқуқий атамалар бир хиллигини таъминлашдан иборат».
Алмаштириш ташаббуси билан чиққан «Миллий тикланиш» демократик партиясининг маълум қилишича, гап бир хил атамаларни ифодалаш учун турли сўзлардан фойдаланилган 13 та норматив-ҳуқуқий ҳужжатнинг ўзбек тилидаги матнлари ҳақида кетмоқда.
Маҳмуд Истамов мисол келтирди: Маъмурий жавобгарлик тўғрисидаги кодекснинг ўзбекча матнидаги «маршрут таксилари» сўзларини «йўналиш таксилари»га, «маркировка» атамасини «тамғалаш»га, «Кооперация тўғрисида»ги қонундаги «аванс» сўзини эса «бўнак» сўзига алмаштириш таклиф этилмоқда.
Шу билан бирга, «Туризм тўғрисида»ги қонунда «туристик маршрут» эмас, «туристик йўналиш» атамаси, алкоголь ва тамаки маҳсулотларининг тарқалиши ҳамда истеъмол қилинишини чеклаш тўғрисидаги қонунда эса «рақамли маркировка» ўрнига «рақамли тамғалаш» атамаси қўлланилади. Фуқаролик ва Меҳнат кодексларида ҳам худди шундай: «аванс» ўрнига «бўнак» атамаси ишлатилади.
Ташаббускорларга саволлар
«Адолат» социал-демократик партиясидан Наримон Умаров «светофор» ва «пароль» каби сўзларни алмаштириш зарурати билан қизиқди.
«Яқин тарихдан биламиз, „аэродром“ сўзининг номини ўзгартиришган (Ўзбекистон мустақиллигининг илк йилларида „аэропорт“ ўрнига „тайёрагоҳ“ сўзини қўллай бошлашган, бироқ у ўрнашиб кетмаган — таҳр.), газеталарни „рўзнома“ деб аташган (бу ҳам ўрнашиб кетмаган — таҳр.). Бу қанчалик зарур? Бу сўзлар русча ҳам эмас-ку. Ўзлашма сўзларни бошқа сўзлар билан бир қаторда ишлатишга ҳеч ким қарши эмас», — деди у.
Наримон Умаров. Қонунчилик палатаси жонли эфиридан кадр.
Депутатда «светофор» сўзининг «йўлчироқ»қа алмаштирилиши саволлар туғдирди.
«XIX асрдаёқ Саидкаримбой (Тошкентнинг йирик савдогарларидан бири — таҳр.) Тошкентда йўл чироқларини ўрнатган. Уларни олиб келиб, лампалар ўрнатишган, ҳар кеч ёқиб, эрталаб ўчиришган. Булар — йўл чироқлари. Светофорни эса йўл чироғи деб бўлмайди. Бундай ўзгартиришларнинг зарурати нимада?» — деб сўради Наримон Умаров.
Фанлар академияси Ўзбек тили, адабиёти ва фольклори институти директори Низомиддин Маҳмудов таклиф этилаётган ўзгартиришлар тил софлигини сақлаш ва уни миллий тил меъёрлари асосида ривожлантиришга қаратилганини айтди.
«Агар „йўлчироқ“ сўзи ҳақида гапирадиган бўлсак, у бадиий адабиёт ва бошқа матнларда у ёки бу шаклда учрайди. Албатта, бугунги кунда „йўлчироқ“ деганда ҳеч ким устунга осилган чироқни тушунмайди. Барча йўл ҳаракатини тартибга солувчи ва қатнашчиларга ишора берувчи қурилма ҳақида гап кетаётганини тушунади. „Йўлчироқ“ атамасининг қўлланилиши ўзбек тилининг софлиги ва ўзига хослигини сақлаш йўлидаги қадамлардан бири сифатида қаралмоқда», — деди у.
Низомиддин Маҳмудов
Унинг сўзларига кўра, бошқа атамаларга ҳам шу каби ёндашув қўлланилмоқда.
«Масалан, „бўнак“ сўзи 1920−1930 йиллардаги ҳаётни тасвирловчи бадиий асарларда кўп учрайди. „Парол“ сўзига муқобил сифатида таклиф этилаётган „ўрон“ сўзи ҳам тарихий асарларда учраб туради», — дея таъкидлади Маҳмудов.
Қонун лойиҳаси концептуал жиҳатдан маъқулланди ва иккинчи ўқишда кўриб чиқиш учун такомиллаштирилади.
Таъкидлаш жоизки, 2025 йил июль ойида Атамалар бўйича ҳукумат комиссияси турли тиллардан ўзлашган 40 та сўзнинг янги ўзбекча таржимасини тасдиқлаган эди. Улар орасида юқорида қайд этилган еттита сўзнинг барчаси учун таржималар мавжуд. Таълим соҳаси эксперти Комил Жалилов ҳам таклиф этилган муқобиллар орасида «йўлчироқ» каби баҳслилари борлиги ҳақида фикр билдирган эди.