Регистон майдонидаги Шердор мадрасаси сўнгги ўн йилликлардаги энг йирик реставрация ишларидан бирини бошдан кечирмоқда. Қарийб тўрт асрлик тарих давомида иншоот иқлим шароитлари ва зилзилалар таъсирида емирилиб борган. Мутахассислар фасад ва безакларнинг айрим қисмларини тиклаши керак бўлади. Уларнинг ҳолатига нафақат вақт, балки аввалги реставрация ишларининг оқибатлари ҳам таъсир кўрсатган.
Мадрасани реставрация қилиш лойиҳаси қиймати 500 минг долларни ташкил этади. Бу АҚШ элчисининг маданий меросни асраш жамғармаси (AFCP) томонидан Ўзбекистонга ажратилган энг йирик грант ҳисобланади. Аввалроқ ушбу ташкилот кўмагида Хивадаги Тошҳовли саройини сақлаш ва Қашқадарё вилоятидаги Лангар-ота (XV аср) мажмуасини реставрация қилиш лойиҳалари амалга оширилган эди.
«Шердор мадрасасини реставрация қилиш — бу шунчаки бир ёдгорликни қўллаб-қувватлаш эмас. Бу Ўзбекистон ва АҚШ ўртасидаги ҳамкорлик қанчалик ривожланганининг исботидир. Маданий мерос архив эмас. Бу эҳтиёткорлик билан асралиши, омма учун очиқ бўлиши ва келажак авлодларга етказилиши керак бўлган тирик кучдир», — деди Ўзбекистон президенти Администрациясининг Креатив иқтисодиёт ва туризм департаменти раҳбари Гаянэ Умерова.
Ишлар Ўзбекистон маданият ва санъатни ривожлантириш жамғармаси, Маданий мерос агентлиги, Марказий Осиё халқаро тадқиқотлар институти ҳамда Ўзбекистондаги АҚШ элчихонаси томонидан маҳаллий ва халқаро мутахассислар иштирокида амалга оширилмоқда.
Лойиҳа асосий пештоқ ва тимпан — кириш қисми устидаги декоратив паннони консервация қилиш, зарарланган мозаика ва майолика қопламаларини реставрация қилиш, декоратив мармар элементларини ҳамда гумбаз ва миноранинг айрим қисмларини тиклашни ўз ичига олади. Унинг мақсади нафақат шикастланган жойларни бартараф этиш, балки Самарқанднинг асосий рамзларидан бири бўлган иншоотнинг асл қиёфасини сақлаб қолишдан иборат.
Реставрация ишлари тўрт йилга мўлжалланган бўлиб, бир нечта босқичга бўлинган. Биринчи босқич 2025 йилда ёдгорликни ўрганиш ва тайёргарлик ишлари билан бошланган. Аввалига Маданий мерос объектларини реставрация қилиш илмий-тадқиқот институти ходимлари пештоқ, қоплама ва бино конструкцияларининг ҳолатини баҳолаган. Шундан сўнг мутахассислар авария ҳолатидаги қоплама қисмларини ечиб, тарихий ғишт термаларини очган ва конструкцияларни мустаҳкамлаш ишларини бошлаган. Бунинг учун анкерлар, металл штирлар ва бинога унинг тарихий қиёфасини ўзгартирмаган ҳолда барқарорлик бағишловчи бошқа муҳандислик ечимларидан фойдаланилган.
Кейинги босқич мадрасанинг асосий пештоқи устида ишлашдан иборат бўлди. Мутахассислар реставрация якунланганидан сўнг фасаддаги ўз ўрнига қайтариладиган тайёрланган мозаика элементларини намойиш қилди. Улар орасида асосий кириш қисми устидаги пештоқда жойлашган машҳур композиция парчалари ҳам бор: йўлбарс танаси ва шер ёлли афсонавий махлуқ чиқаётган қуёш фонида жайронни қувиб бормоқда.
Лойиҳанинг анча мураккаб қисми марказий кириш аркаси ва унинг устидаги куфий ёзув тасмасини тиклаш бўлди. Ўзбекистондаги АҚШ элчихонаси жамоатчилик билан алоқалар бўйича директори (оммавий дипломатия бўлими) Энн Перреллининг айтишича, Совет Иттифоқи даврида ўтказилган реставрация пайтида ёзувнинг айрим қисмларида араб ҳарфларини ёзишда хатоларга йўл қўйилган.
«Натижада матннинг бир қисми ўқиш учун тушунарсиз бўлиб қолган. Ёзув тарихий материаллар ва анъанавий технологиялар асосида тикланди, шу тариқа унинг дастлабки кўринишига максимал даражада яқинлаштирилди», — дея тушунтирди у.
Реставрация ишларининг асосий қисми 2026−2027 йиллар давомида амалга оширилади. Мутахассислар майолика, деворларнинг ғишт-мозаика қопламаси ва фасаднинг бошқа декоратив элементларини тиклашни давом эттиради. Шундан сўнг реставраторлар гумбаз, минора ва порталнинг сталактитли безакларини таъмирлашга киришади.
Реставрация анъанавий технологиялар ва замонавий консервация усулларини уйғунлаштиради. Лойиҳада 40 га яқин мутахассис — реставраторлар, кулолчилик, тош ва амалий санъат усталари, муҳандислар ҳамда техник экспертлар иштирок этмоқда. Ишларнинг асосий қисмини Самарқанддаги «Samarqand-Ta’mir» реставрация ташкилоти бажармоқда.
«Анъанавий технологияларни сақлашга алоҳида эътибор қаратилмоқда. Қопламанинг янги элементлари қўл меҳнати билан тайёрланади ва ёдгорликнинг асл қиёфасини бузмаслик учун шакли, нақши, ранги ва тузилиши жиҳатидан тарихий намуналарга имкон қадар мос бўлиши керак», — деди Регистон ансамбли техник назорат хизмати вакили Давлат Ҳакимов.
Шердор мадрасаси фасадини тиклашдан ташқари, лойиҳа ёдгорликни ҳужжатлаштириш, илмий тадқиқотлар ўтказиш ва маданий меросни сақлаш бўйича халқаро стандартлар асосида маҳаллий мутахассисларни тайёрлашни ҳам назарда тутади.
«Бу ердаги вазифамиз мазкур меросни белгилаш эмас, балки уни сақлаб қолишга кўмаклашишдан иборат. Америкалик мутахассислар реставрация соҳасида замонавий стандартлар ва тажрибани олиб келди. Бироқ айнан ўзбек усталари ушбу ёдгорликни барпо этган аждодлари қўллаган анъанавий технологиялар ҳақидаги бебаҳо билимларни сақлаб қолган. Биз биргаликда ўтмишдан мерос бўлиб келган донишмандликка ҳурмат кўрсатмоқдамиз ва у келажакдаги ҳамкорлигимизга йўл кўрсатишига имконият яратмоқдамиз», — деди АҚШ давлат котибининг жамоатчилик дипломатияси масалалари бўйича ўринбосари Сара Рожерс.
Лойиҳани 2028 йилда якунлаш режалаштирилган. Шу вақтга қадар мутахассислар нафақат Шердор мадрасасининг тарихий қиёфасини тиклаш, балки уни узоқ йиллар давомида сақланишини таъминлашни ҳам мақсад қилган.
Регистонни сақлаш ишлари фақат мадрасани реставрация қилиш билан чекланмайди. Шу билан бир вақтда АҚШ ва Ўзбекистон маданий мерос ҳамда рақамли технологияларни бирлаштирувчи янги «Мангу Регистон» лойиҳасини ишга туширмоқда. Ташаббус доирасида сунъий интеллект ва виртуал реаллик технологиялари ёрдамида ансамблнинг батафсил уч ўлчамли моделларини яратиш режалаштирилган.
Рақамли нусха Самарқандга кела олмайдиган одамларга Регистон билан танишиш имконини беради. Бироқ унинг аҳамияти виртуал туризм доирасидан анча кенг.
«Уч ўлчамли моделлар ёдгорликнинг ўзига хос рақамли архивига айланади. Улар мутахассисларга бинолар ҳолатидаги ўзгаришларни кузатиш, иқлим, вақт ёки эҳтимолий шикастланишлар таъсирини қайд этиш ва бу маълумотлардан келгусидаги реставрация ишларида фойдаланиш имконини беради», — дея хулоса қилди Энн Перрелли.