Сўнгги ўн йилда чегараорти бозорларида сиёсий ва инвеститсиявий хавф-хатарларни қабул қилиш ўзгарди: инвесторлар корпоратив бошқарув, шаффофлик ва ислоҳотлар йўналишига ишонч бўлган жойларда бундай бозорларни яхшироқ тушунишни бошладилар. Бу ҳақда 17 июнь куни Тошкент халқаро инвестиция форуми сессиясида ЙТТБнинг молиявий институтлар билан ишлаш гуруҳи раҳбари, бошқарувчи директори Франсис Малиж маълум қилди, дея хабар беради Gazeta мухбири.
Frontier markets (чегараорти бозорлари) — ривожланаётган мамлакатлар иқтисодиёти бўлиб, улар тўлақонли ривожланаётган бозорлар (Emerging Markets, масалан, Хитой ёки Ҳиндистон) қаторига кириш учун жуда кичик, хатарли ёки инвесторлар учун етарлича очиқ эмас деб ҳисобланади, бироқ айни пайтда қашшоқ «учинчи дунё» мамлакатларига қараганда анча ривожланган.
Унинг сўзларига кўра, инвесторлар учун энг аввало муҳимлигича қолаётган нарса — сармоя киритишни режалаштираётган бозорларини шахсан ўрганиш заруратидир.
«Чегараорти бозорларига сармоя киритмоқчи бўлган ҳар бир кишига ўша ерга шахсан боришни қатъий тавсия қиламан. Чунки хавфнинг тескари истиқболи бор: ундан қанчалик узоқда бўлсангиз, у шунчалик катта кўринади», — деди ЙТТБ вакили.
У бундай бозорларни Лондондан туриб баҳолайдиган инвесторларни мисол қилиб келтирди.
«Сиз Лондонда ўтириб: „Вой Худойим, чегара бозорлари бунча хавфли“, дейсиз. Сўнг бу ерга, воқеа жойига келиб, офис очасиз — бизнинг бу ерда, Тошкентда қарийб 70 нафар ходимимиз бор — ва аслида ҳаммаси у қадар ёмон эмаслигини ҳамда қилинадиган ишлар жуда кўплигини тушунасиз», — деди Франсис Малиж.
Унинг таъкидлашича, ушбу «тескари истиқбол»ни англаган инвесторлар буни ҳисобга олмайдиганларга қараганда яхшироқ натижалар кўрсатмоқда.
Иккинчи ўзгармас омил — бозорларга қўйиладиган асосий талаблардир: шаффофлик, башорат қилиш имконияти, сифатли корпоратив бошқарув, хусусий ва давлат иштирокчилари учун тенг шароитлар, шунингдек, фонд ва қарз бозорларидаги ликвидлик. «Бу омилларнинг барчаси аввал ҳам муҳим бўлган, ҳозир ҳам муҳим ва келажакда ҳам ўз аҳамиятини йўқотмайди», — деб қайд этди у.
ЙТТБ вакили ислоҳотлар стратегияси тушунарли бўлган ва бу ислоҳотларни изчил амалга ошираётган ҳукуматлар кўпроқ сармоя жалб қилишини таъкидлади.
«Корпоратив бошқарув ислоҳотларининг аниқ стратегиясига, мамлакатни қаёққа олиб боришни истаётгани ҳақида тиниқ тасаввурга эга бўлган ва бу стратегияни изчил амалга ошираётган ҳукумат анча кўп сармоя жалб қилади», — деди у.
«Биз анча хавфлироқ дунёда яшаяпмиз»
Сўнгги 10 йилда нималар ўзгаргани ҳақида гапирар экан, Франсис Малиж геосиёсий муҳитнинг ёмонлашганини қайд этди.
«Аслида биз анча хавфлироқ дунёда яшаяпмиз. Мен геосиёсий кескинликларга чуқур кириб боришни истамайман, бироқ бугунги кунда давлатлараро зўравонлик яна ҳисобга олиниши керак бўлган омилга айланди», — деди у.
Унинг сўзларига кўра, айниқса Европада уруш узоқ вақт «ўтмишда қолган нарса» сифатида қабул қилинган, аммо энди инвесторлар бу хатарни яна ҳисобга олишга мажбур. «Энди буни яна эътиборга олишимизга тўғри келади ва бу сўнгги 10 йилдаги катта ўзгаришдир», — деди ЙТТБ вакили.
У, шунингдек, савдо ва таъминот занжирларидаги узилишларга ҳамда иқтисодий, хомашё ва молиявий суверенитет масалалари яна кун тартибига қайтганига эътибор қаратди.
Маълумотлар ва листинглар мамлакат ҳақидаги тасаввурни ўзгартиради
Ижобий ўзгаришлар қаторида Франсис Малиж маълумотлар сифати ва улардан фойдаланиш имкониятлари яхшиланганини санаб ўтди. Унинг сўзларига кўра, бу қисман 2010 йилларда ривожланган бозорларда даромадлилик паст бўлган ва инвесторлар янги бозорлардан фаолроқ имкониятлар излаган «даромад овлаш» билан боғлиқ.
Унинг таъкидлашича, нуфузли фонд биржаларида листинг (компанияларнинг қимматли қоғозларини биржа рўйхатига киритиш) мамлакатни глобал инвесторларга бутунлай бошқача тақдим этишга ёрдам беради.
«Масалан, ЎзМИЖнинг (Ўзбекистон Миллий инвестиция жамҳармаси — таҳр.) ажойиб листинги айнан маълумотларнинг сифати ва очиқлиги билан боғлиқ: компанияларни нуфузли фонд биржасига жойлаштирганингизда, сиз мамлакатни инвесторлар харитасига бутунлай бошқача тарзда киритасиз», — деди у.
ЙТТБ вакилининг сўзларига кўра, сўнгги ўн йилликда инвесторларнинг чегара бозорларига ёндашуви анча табақалашган.
«Агар 10 йил аввал инвесторлар шунчаки: „Чегара бозорлари ҳаддан ташқари хавфли“, дейиши мумкин бўлган бўлса, ҳозирда корпоратив бошқарув, шаффофлик ва ислоҳотлар йўналишига ишонч бўлган жойларда чегара бозорларига сармоя киритиш мумкинлигини кўряпмиз», — деди Франсис Малиж.
Капиталнинг кўпроқ оқиб келишига нима тўсқинлик қилмоқда?
Малижнинг баҳолашича, Ўзбекистон ўзини глобал инвесторлар харитасида тез ва ишончли тарзда намоён эта олди. Бироқ, аввало, молия соҳасида бир қатор чекловлар сақланиб қолмоқда.
«Шубҳасиз, молия сектори идеал ҳолатда эмас. Унда ҳалигача давлат банклари сезиларли даражада устунлик қилмоқда. Хусусий банклар эса жуда кичик. Мамлакатда бирорта ҳам банкнинг жиддий листинги мавжуд эмас», — деди у.
Йирик халқаро инвесторларни жалб қилиш учун Ўзбекистон нафақат ташқи инвестицион жозибадорлигини, балки ички инвесторлар базасини ҳам ривожлантириши керак. Малиж бунинг бир нечта йўналишини санаб ўтди: компанияларнинг листингини кўпайтириш, капитал бозорларини, узоқ муддатли жамғарма институтларини, ҳаётни суғурталаш ва пенсия жамғармаларини ривожлантириш.
«Европа ва бошқа минтақалардаги кўплаб ривожланаётган иқтисодиётлар билан ишлаш тажрибамдан келиб чиқсак, йирик инвесторлар, одатда, мамлакатда аллақачон жонли бозор мавжуд бўлганда кириб келади. Шунчаки Франклин Темплетон, Fidelity ва бошқаларни таклиф қилиб, жонли бозор ярата оламиз, деб ўйлайдиган давлатлар, агар айни вақтда ўзларининг ички инвесторлар базасини шакллантирмаса, муваффақиятга эриша олмайди», — дея огоҳлантирди у.
Унинг фикрича, Ўзбекистондаги ёш демографик вазият замонавий пенсия ва инвестиция инфратузилмасини яратиш учун қулай фурсатдир.
«Демографик омилларни ҳисобга олмай пенсия тизимларини яратган Европа мамлакатларининг хатосини такрорламанг. Сизда катта имконият бор — ҳар бир нафақахўрга кўп сонли ишчи тўғри келади. Айни пайт замонавий ва самарали капитал бозорларини ривожлантириш вақтидир», — деди ЙТТБ вакили.
Иқтисодиёт ва молия вазирининг маслаҳатчиси Жасурбек Қаршибоев тавсияга муносабат билдирар экан, капитал бозорлари ва пенсия тизимини ривожлантириш зарурлигига қўшилишини айтди.
«Капитал бозорлари ва пенсия тизимига келсак, менимча, бу мутлақо тўғри ва ҳукумат бу борада иш олиб бормоқда. Айнан шунинг учун биз бенмаркларимизни мунтазам янгилаб борамиз, давлат корхоналаримизни корпоратив бошқарувни такомиллаштиришга ва капитал бозорларига чиқишга ундаймиз. Агар нимадир эътиборимиздан четда қолаётган бўлса, биз муҳокама учун доим очиқмиз», — дея таъкидлади у.
2025 йил охирида Gazeta Европа тикланиш ва тараққиёт банки вице-президенти Маттео Патроне билан банк томонидан Ўзбекистонга ажратилаётган рекорд миқдордаги маблағлар, унинг қайта тикланувчи энергия соҳасидаги фаол иштироки ҳамда ўта муҳим хомашё бўйича ўзаро ҳамкорлик келишувлари юзасидан суҳбатлашганди.