Олий Мажлис Қонунчилик палатаси 7 июль куни лотин ёзувига асосланган ўзбек алифбосига ўзгартириш киритиш тўғрисидаги қонунни қабул қилиб, Сенатга юборди. Тўртта ҳарфни алмаштириш ва 28 та ҳарф ҳамда битта тутуқ белгисидан иборат алифбога ўтишни назарда тутувчи ҳужжат бирданига уч ўқишда кўриб чиқилди.
Қонун лойиҳасини Фанлар академияси витсе-президенти Баҳром Абдуҳалимов тақдим этди. Унинг таъкидлашича, гап алифбони тубдан ўзгартириш ҳақида эмас, балки амалдаги вариантнинг «муаммоли» тўртта ҳарфи — «o‘», «g‘», «ch» ва «sh»ни такомиллаштириш хусусида кетмоқда.
Унинг сўзларига кўра, тутуқ белгиси билан ёзиладиган амалдаги «o‘» ва «g‘» ҳарфларини компьютерда териш бир неча ҳаракатни талаб қилади, бу белгилардан турли кўринишларда фойдаланиш эса ягона стандартнинг шаклланишига тўсқинлик қилмоқда.
«Ушбу белгилар халқаро Unicode стандартларида мустақил ҳарф сифатида мавжуд эмаслиги сабабли ахборот технологиялари, электрон тўлов тизимлари, автоматик таржима, электрон луғатлар ва ўзбек тилини рақамлаштириш жараёнида жиддий техник муаммоларни юзага келтирмоқда», — деди у.
Баҳром Абдуҳалимов, шунингдек, ch ва sh ҳарф бирикмалари ўзбек тилида фаол қўлланилишини, уларнинг баъзи сўзларда кетма-кет келиши ёзиш ва ўқишда қийинчилик туғдиришини таъкидлади. У бунга «shoshilinch», «xushchaqchaq», «achchiqtosh» сўзларини мисол қилиб келтирди.
«Бу имло қоидаларида маълум чалкашликларга олиб келади. Масалан, Is’hoq, As’hobiddin каби сўзлар амалиётда кўпинча „Ishoq“, „Ashobiddin“ деб хато ёзилади», — дея қайд этди у.
Маърузачининг сўзларига кўра, олимлар «бир товуш — бир ҳарф» тамойилини энг мақбул ечим деб ҳисобламоқда. Шу муносабат билан G‘ ни G‘, Ў ни Ў, Ш ни Ş, Ч ни Ç билан алмаштириш таклиф этилмоқда.
«Шуни алоҳида таъкидламоқчиман: гап алифбони тубдан ўзгартириш ҳақида кетаётгани йўқ. Гап мавжуд алифбодаги тўртта муаммоли ҳарфни замон талаблари асосида такомиллаштириш ҳақида бормоқда», — деди Баҳром Абдуҳалимов.
У янгиланган алифбо 28 та ҳарф ва битта тутуқ белгисидан иборат бўлишини ҳамда лойиҳа муаллифларининг фикрича, қардош халқлар тажрибаси ва умумтуркий алифбо тамойилларига мос келишини қўшимча қилди.
Депутатнинг саволлари
Маърузадан сўнг депутат Сайдулло Азимов ўзбек алифбосини такомиллаштириш муҳим масала эканини таъкидлади.
«Агар олимлар шундай хулосага келган бўлса, муҳокама нуқтаи назаридан биз, эҳтимол, маълум даражада мутахассис сифатида ваколатга эга эмасмиз. Аммо маърузангизда келтирилган айрим маълумотлар бир қатор саволларни юзага келтирди», — деди у.
У ўзбек лотин алифбоси тарихида алоҳида товушларни битта белги билан ифодалаш ёндашуви бўлганини, бироқ 1995 йилда ўзгартиришлар киритилиб, «ch» ва «sh» ҳарф бирикмалари пайдо бўлганини эслатди.
«Мана, 31 йилдан сўнг қонун киритиляпти ва асослантиришда олимлар шундай хулосага келгани айтиляпти. Бу хулосага келиш учун 31 йил кетдими? Агар бу нотўғри бўлган бўлса, нега икки-уч йилда аниқланмади?» — деб сўради депутат.
У, шунингдек, амалдаги ёзув чалкашлик келтириб чиқариши мумкин бўлган «Is’hoq» ва «As’hob» сўзлари ҳақидаги далилга эътибор қаратди.
«Ҳа, ўқиш жараёнида бу муаммо ҳақиқатан ҳам сезилади. Лекин ўшанда олимлар нега буни кўришмаган? Бу муҳокама қилинганми? Агар шундай муаммолар бўлган бўлса, нега 1995 йилда бу қонунни қабул қилганмиз?» — деди Сайдулло Азимов.
Депутатнинг иккинчи саволи ислоҳотнинг техник жиҳатига тааллуқли бўлди. Унинг сўзларига кўра, агар муаммо алоҳида ҳарфларни териш учун клавиатурада бир нечта ҳаракатни бажариш зарурлигида бўлса, буни дастурий йўл билан — керакли белгини битта тугмачага бириктириш орқали ҳал қилиш мумкин эди.
«Дастур ишлаб чиқиб, буни битта тугмачага бириктириб қўйишнинг иложи йўқмиди? Бугунги кунда ўзбек тилининг кирилл алифбосида матн терганингизда, g‘ ва бошқа ҳарфлар маълум тугмача ва белгиларга бириктирилган ва биз амалда шу билан ишлаяпмиз. Яъни сиз айтаётган муаммони бу йўл билан ҳам ҳал қилса бўларди. Бу вариант кўриб чиқилганми?» — деб сўради у.
Учинчи савол харажатларга оид бўлди. Сайдулло Азимовнинг таъкидлашича, агар мактабларда янги алифбо жорий этилса, камида биринчи синф дарсликларини алмаштиришга тўғри келади.
«Бунга давлат бюджетидан маблағ талаб қилинмаслиги айтилмоқда. Аммо буни жорий қилсак, ҳеч бўлмаганда биринчи синфдан бошлаб дарсликларни алмаштириш керак бўлади. Бизга маълумот берган таълим тизими мутахассислари дарсликлар ҳар беш йилда бир марта режали равишда алмаштирилишини айтишган. Ҳар бир дарсликнинг фойдаланиш муддати бор. Демак, ўтган йили биринчи синф учун нашр этилган дарсликларни ҳам қайтадан жорий қилиш керак бўлади. Бундай ҳолда қанча маблағ ажратилади?» — деб сўради депутат.
У, шунингдек, идораларда босма ускуналар ва бошқа воситаларни алмаштириш билан боғлиқ эҳтимолий харажатларни ҳам тилга олди. «Бунга оид харажатлар нима ҳисобидан қопланади? Ҳисоб-китоблар қилинганми?» — деб сўради у.
«Нечта савол бермоқчисиз ўзи?»
Нуриддин Исмоилов.
Шундан сўнг Қонунчилик палатаси спикери Нуриддин Исмоилов депутатнинг гапини бўлиб: «Нечта савол бермоқчисиз ўзи? Нечта савол берасиз?
У ЎзЛиДеП етакчиси Актам Ҳаитовга мурожаат қилар экан, қонун лойиҳаси палатага бир ойдан кўпроқ вақт олдин келиб тушганини ва фракцияларда муҳокама қилинганини таъкидлади. Бироқ бу ҳақда ҳеч қаерда хабар берилмаган.
«Бунга фракцияларда жавоб берилмадими? Бу қонун бизга бир ойдан кўпроқ вақт олдин келган. Бир ой ичида Азимов кўтарган бу саволларга аллақачон жавоб берилди. Ҳозир эса улар тарқатилди», — деди спикер.
Унинг қўшимча қилишича, иккинчи ўқишда депутатларга материаллар тарқатилди, унинг сўзларига кўра, уларда саволларга жавоблар мавжуд.
«31 йил аввал ва шу 31 йил ичида нима бўлган бўлса, бунга улар ҳам, биз ҳам айбдор эмасмиз. Демак, ўшанда бундай бўлмаган. Клавиатура — техник масала. Учинчидан, ҳозир сизларга тарқатилган иккинчи ўқишда ҳамма нарсага жавоб бор», — деди Нуриддин Исмоилов.
Актам Хаитов фракцияларда муҳокамалар ўтказилгани ва жавоблар олинганини тасдиқлади.
«Фракцияларда атрофлича муҳокама қилинди. Бу жараён устида олим ва мутахассисларимизнинг катта гуруҳи ишлаган. Бундай қарорга келиш осон бўлмади. Ҳозир ҳам қанча баҳслар бўлгани кўриниб турибди, лекин фракцияда тўлиқ батафсил жавобларни ҳам, қарорни ҳам олдик. Депутатимиз яна бир бор ўз фикрини билдириб, савол беришга қарор қилди. Ҳуқуқи бор», — деди у.
Шу билан бирга, у фракция лойиҳани қўллаб-қувватлаш зарурлиги ҳақида якдил фикрда эканини қўшимча қилди.
Ҳукумат жавоби
Нодиржон Холбўтаев
Депутатнинг саволларига Вазирлар Маҳкамасининг Давлат тилини ривожлантириш департаменти мудири Нодиржон Холбўтаев жавоб берди. Унинг сўзларига кўра, амалдаги алифбодаги муаммолар бугун аниқланмаган.
«30 йил давомида бу алифбонинг камчиликлари, албатта тузатилиши керак бўлган масалалар ҳақида олимлар доирасида ҳам, тилдан фойдаланувчи халқимиз вакиллари орасида ҳам жуда кўп гапирилган. Лекин бу гаплар ўша давралардаги гаплар бўлиб қолаверди», — деди у.
Нодиржон Холбўтаевнинг сўзларига кўра, 2016 йилдан кейин ёзув билан боғлиқ масалалар «илмий доираларга ўтди».
«2016 йилдан кейин биринчи марта айнан шу ёзув билан боғлиқ муаммолар илмий доираларга кўчадаги гап-сўзлардан эмас, балки илмий муҳитга кўчди», — деди у.
Вазирлар Маҳкамаси вакили муаммоли ҳарфларни битта тугмачага маҳкамлаш мумкинлиги ҳақидаги саволга жавоб берар экан, бу техник жиҳатдан мумкин эканлигини тан олди.
«Мумкин. Қолаверса, бугунги кунда муассасаларимизда кўплаб компьютерларда ушбу муаммоли ҳарфларни қўлбола усулда битта клавишга маҳкамлаб ишлатиш ҳолатлари учрамоқда,» — деди у.
Бироқ, унинг сўзларига кўра, муаммонинг илдизи оддий клавиатурадан кўра чуқурроқ.
«Асосий сабаб шуки, алифбомиздаги энг катта муаммоларга сабабчи бўлган ў ва ғ ҳарфларининг бутун дунёдаги халқаро белгилар жадвали — Unicode жадвалида ўрни йўқ. Яъни уларнинг остида код йўқ. Рақамли технологиялар, биздан фарқли ўлароқ, ҳарфнинг ташқи кўринишини эмас, балки ҳарф ортидаги кодларни ўқийди,» — деди Нодиржон Холбўтаев.
Унинг таъкидлашича, бундай ҳарфлар битта тугмачага маҳкамланган тақдирда ҳам, ахборот технологиялари уларни барибир битта ҳарф сифатида қабул қилмайди.
«Биз уларни компьютерда битта тугма орқасида маҳкамлашимиз мумкин, аммо ахборот технологиялари уларни битта ҳарф сифатида кўрмайди ва уларни иккита белгининг бирикмаси сифатида қабул қилишда давом этади», — деди у.
Унинг сўзларига кўра, бу замонавий ахборот технологияларини жорий этиш ва ўзбек тилини рақамлаштиришда муаммо туғдиришда давом этади.
Харажатлар масаласи
Йиғилишда эҳтимолий харажатлар масаласи алоҳида муҳокама қилинди. Спикер Нуриддин Исмоилов иккинчи ўқишга тайёрланган қонун лойиҳасига ўзгартишларни босқичма-босқич қўллаш бўйича алоҳида модда қўшилганини маълум қилди.
«Дарсликлар бўйича, ўйлайманки, ҳозир [тушунтиришга] ҳожат йўқ, чунки қонуннинг иккинчи ўқишида битта модда қўшилади. […] Ушбу дарсликлар муддати тугагунга қадар амал қилади. Ҳатто бизнинг пулимиз (сўм — таҳр.) ҳам алмаштирилгунга қадар амал қилади. Диплом ҳам алмаштирилгунга қадар амал қилади. Ҳамма ҳужжатлар ҳам шундай. Шунинг учун буни алоҳида модда билан қўшдик», — деди у.
Шу билан бирга, спикер палатага келиб тушган дастлабки вариантда бундай норма йўқлигини тан олди.
Афсуски, бизга келган қонунда бу нарса йўқ эди. Депутат масалани тўғри кўтарди. […] Лекин сизга келган қонунда бу нарса йўқ эди. Биз буни иккинчи ўқишда қилдик», — деди Нуриддин Исмоилов.
Кейинроқ Нодиржон Холбўтаев янги мақола аллақачон берилган ёки келажакда пайдо бўлиши мумкин бўлган кўплаб саволларга жавоб беришини айтди.
Биз ушбу мақола билан танишиб чиқдик. Ушбу мақола аллақачон берилган ва келажакда берилиши мумкин бўлган кўплаб саволларга жавоб беради. Шунинг учун эътирозимиз йўқ», — деди у.
Қонун лойиҳаси қандай қабул қилинди?
Муҳокамадан сўнг қўмита қонун лойиҳасини биринчи ўқишда қабул қилишни таклиф қилди. Депутат Дилмурод Ортиқовнинг таъкидлашича, лойиҳа фракциялар ва қўмитада муҳокама қилинган, асосий саволлар эса унинг ижроси билан боғлиқ бўлган.
«Агар бу қонун қабул қилинса, эртага у қандай ижро этилади, деган саволлар кўп бўлди. Шунинг учун, сиз айтиб ўтганингиздек, иккинчи ўқиш учун тақдим этилган матнда бу масалага аниқлик киритдик», — деди у.
Биринчи ўқишдаги овоз беришдан сўнг қўмита зудлик билан иккинчи ўқишга ўтишни таклиф этди.
«Кўтарилган асосий масалалардан келиб чиқиб, қўмитамиз иккинчи ўқишда ушбу қонун лойиҳасини такомиллаштирди. Агар рухсат берсангиз, иккинчи ўқиш жараёнини кўриб чиқсак», — деди Дилмурод Ортиқов.
Спикер Нуриддин Исмоилов депутатлардан кўриб чиқишни «чўзиш» керакми, деб сўради.
«Нима дейсизлар, ҳурматли депутатлар, чўзамизми? Ахир биринчи ўқишга киритишдан олдин ҳаммасини муҳокама қилиб бўлдик-ку», — деди у.
Алишер Қодиров
«Миллий тикланиш» партияси етакчиси Алишер Қодиров қонун лойиҳасининг тезлаштирилган тартибда кўриб чиқилишини қўллаб-қувватлади. Унинг сўзларига кўра, Ўзбекистон алифбо масаласида «анча вақт қийналди».
«Халқимиз қийналди, таълим тизимимиз қийналди, ҳозир таклиф этилаётган қонун лойиҳаси эса мамлакатимиз учун жуда муҳим. У жуда катта муаммоларнинг бартараф этилишига олиб келади», — деди у.
Қодиров ўзгаришлар жараёни босқичма-босқич амалга оширилишини ва ортиқча харажатларга сабаб бўлмаслигини маълум қилди.
«Бу ерда ҳеч қандай мажбурлаш ёки ортиқча харажатларга олиб келадиган ҳаракатлар йўқ. Ўзгаришлар жараёни босқичма-босқич, табиий равишда амалга оширилади. Бу борада хавотирга ўрин йўқ, харажатлар ҳақида ҳам ташвишланиш керак эмас», — деди у.
«Лекин алифбомиздаги бу хатоларни тузатиш шарт эди ва биз кеч ҳам қолдик. […] Бу қонунни тезроқ кучга киритиш ва халқимизни бу муаммодан тезроқ халос қилишимиз зарур», — дея таъкидлади «Миллий тикланиш» етакчиси.
Шундан сўнг депутатлар қонун лойиҳасини иккинчи ўқишда моддама-модда кўриб чиқдилар. Сўнгра қонунни иккинчи ўқишда қабул қилиш тўғрисидаги қарор лойиҳаси овозга қўйилди. Шундан кейин қўмита «қонуннинг долзарблиги ва аҳамиятидан келиб чиқиб», ҳужжатни учинчи ўқишда ҳам қўллаб-қувватлашни таклиф қилди. Қонун лойиҳаси қабул қилиниб, Сенатга юборилди.
Ҳужжатни кўриб чиқиш чоғида бирорта ҳам қарши овоз бўлмади — фақат икки нафар депутат бетараф қолди.
Очиқлик масаласи
Алифбо ислоҳоти муҳокамаси фонида парламент фаолиятининг очиқлиги масаласи яна кун тартибига чиқди. Йил бошидан Олий Мажлис Қонунчилик палатаси ялпи мажлисларни YouTube’да трансляция қилишни тўхтатиб, уларни расмий веб-сайтга кўчирди. Шу билан бирга, сайтдан жонли эфирлар бўлимини топиш қийин, видеони орқага қайтариш ва архив ёзувларини қулай томоша қилиш каби ваъда қилинган функциялар эса ҳамон пайдо бўлмади.
Аввалроқ палата матбуот хизмати Gazeta’га IT идора кўмагида серверлар кучайтирилгани, уч-тўрт ой ичида сайтга «YouTube’дан кам бўлмаган» имкониятлар қўшилиши режалаштирилаётганини маълум қилганди. Трансляциялар кимнинг қарори билан YouTube’дан кўчирилгани ҳақидаги саволга матбуот хизмати бу масаланинг «ўзига хос жиҳатлари бор»лигини, палата эса платформани танлашга ўзи ҳақли эканини айтди: «Хоҳласак — веб-сайтда чиқамиз, хоҳласак — YouTube’да». У ерда ҳужжатларда трансляцияларни айнан YouTube’да олиб бориш талаби йўқлиги ҳам қайд этилган.
Бироқ расмий веб-сайт ва YouTube’даги трансляцияларни бир вақтнинг ўзида олиб бориш мумкин эди. Бундай ёндашув мажлисларни кузатиш имкониятини кенгайтириб, фойдаланувчиларга муҳокама парчаларини сақлаш, қайта кўриш ва улардан иқтибос келтиришга шароит яратган бўларди. Ҳозирда мажлис ёзувлари фақат палата сайтида эълон қилинмоқда, бунда ҳам эски видеолар аста-секин очиқ киришдан йўқолмоқда: материал тайёрланаётган вақтда фақат июнь ойи бошидан буёнги трансляцияларгина мавжуд эди.
Муаммо нафақат трансляцияларга тегишли. Қонун лойиҳаларининг матнлари Қонунчилик палатаси томонидан қабул қилинганидан сўнг, қоида тариқасида, очиқ эълон қилинмайди ва Сенатга юборилади. Сенат ҳам, ўз навбатида, ҳужжат президент томонидан имзоланмагунча унинг тўлиқ матнини ошкор этмайди. Натижада жамоатчилик қонун матни билан бутун жараён якунлангач, унинг мазмунига таъсир ўтказиб бўлмайдиган пайтдагина танишиш имконига эга бўлади.
Таққос учун, Қозоғистон ва Қирғизистон парламентлари сайтларида қонун лойиҳалари кўриб чиқишнинг турли босқичларида — киритиш пайтида, ўқишлардан сўнг, маълумотномалар, асослантиришлар, ташаббускорлар ҳақидаги маълумотлар ва қўшимча материаллар билан бирга эълон қилинади. Бу шундай очиқликнинг техник жиҳатдан имкони борлигини кўрсатади. Масала парламентнинг сиёсий иродаси ва қонунлар муҳокамасини ҳақиқатан ҳам оммавий қилишга тайёрлигида қолмоқда.
Норматив-ҳуқуқий ҳужжатлар лойиҳалари муҳокамаси порталида 28 та ҳарф ва битта ҳарф бирикмасини назарда тутувчи 2021-йилги лойиҳа жойлаштирилган. Ушбу лойиҳа муҳокамаси 2021 йил 19 майда бошланиб, 2021 йил 1 ноябрда якунланган. Лойиҳа саҳифасида унга 38 та таклиф келиб тушгани кўрсатилган.
Бироқ палата матбуот хизмати маълумотларига кўра, Қонунчилик палатаси томонидан 7 июль куни қабул қилинган қонун лойиҳасида 28 та ҳарф ва битта апостроф ҳақида сўз бормоқда. Бу «ng» ҳарфлар бирикмаси энди алифбо таркибидаги алоҳида бирлик сифатида қаралмаслигини англатиши мумкин.
Шу билан бирга, 7 июль куни депутатлар томонидан кўриб чиқилган ва қабул қилинган қонун лойиҳасининг янгиланган матни тўлиқ ҳужжат сифатида оммага тақдим этилмаган. Материал тайёрланаётган вақтда норматив-ҳуқуқий ҳужжатлар лойиҳалари муҳокамаси порталида депутатларга иккинчи ўқишда тарқатилган ва муҳокамадан сўнг дарҳол қабул қилинган матн эмас, балки 2021 йилги лойиҳа мавжуд.
Спикер ва депутатлар ҳавола қилган қонун лойиҳаларининг фракциялар ва қўмиталардаги муҳокамалари кенг жамоатчиликка трансляция қилинмайди. Шунинг учун ялпи мажлисда саволларга жавоблар фракцияларда берилганлигига ёки депутатларга тарқатилган материалларда мавжудлигига ҳавола қилиш билан чекланганда, жамоатчилик амалда жавобларнинг ўзига ҳам, мажлис иштирокчилари ҳавола қилаётган ҳужжатларга ҳам эга бўлмайди.
Бундай ҳолда, муҳим масалаларнинг бир қисми, масалан, «ng» билан боғлиқ ўзгариш нима учун қайта жамоатчилик муҳокамасига қўйилмагани, иккинчи ўқишга айнан қандай нормалар қўшилиши ва босқичма-босқич ўтиш механизми қандай кўринишда бўлиши каби масалалар жамоатчилик муҳокамасидан четда қолади.