Ўзбекистонда харид чеклари учун бериладиган оммавий солиқ кешбэкини бекор қилиш ва рағбатлантиришнинг янада манзилли чораларига ўтиш таклиф қилинди. Бу ҳақда Иқтисодиёт ва молия вазирлиги ҳузуридаги Яширин иқтисодиётни қисқартириш ва фискал таҳлил институти материалида сўз боради.
Ҳужжатда қайд этилишича, солиқ кешбэки солиқ маданиятини шакллантиришнинг вақтинчалик воситаси сифатида жорий этилганди. Унинг вазифаси харидорларни фискал чекларни талаб қилишга ундаш ва шу орқали чакана савдонинг шаффофлигини оширишдан иборат бўлган.
Давлат харид суммасининг 1 фоизини фуқароларга қайтариш орқали уларни амалда жамоатчилик солиқ назоратига жалб қилди.
Муаллифларнинг фикрича, ушбу вазифа сезиларли даражада бажарилди: чек олиш одати шаклланиб улгурди, солиқ органлари эса сўнгги йилларда янги рақамли назорат воситаларига — онлайн НКМ (назорат-касса машиналари), электрон ҳисоб-фактуралар, рақамли маркировкалаш, товар ва хизматларни идентификациялаш, катта ҳажмдаги маълумотлар таҳлили ҳамда тизимлараро маълумот алмашинувига эга бўлди.
Шу билан бирга, кешбэк тўловлари учун бюджет харажатлари ўсиб бормоқда. Келтирилган маълумотларга кўра, 2022 йилда бу мақсадларга 820 миллиард сўм, 2023 йилда — 1,24 триллион сўм, 2024 йилда — 1,05 триллион сўм, 2025 йилда эса 1,51 триллион сўм йўналтирилган. Январь−май ойларидаги тўловлар асосида ҳисоблаб чиқилган 2026 йилги прогнозга кўра, харажатлар 1,81 триллион сўмга етиши мумкин.
Таққослаш учун, ҳужжатда кўрсатилишича, 2026 йилда мактабгача таълим ташкилотларини қуриш учун 900 миллиард сўм режалаштирилган — бу солиқ кешбэки учун прогноз қилинаётган харажатлардан тахминан икки баравар кам демакдир.
Таҳлилий материалда қайд этилишича, бюджет харажатларининг ўсиши эндиликда солиқ тушумларининг унга мутаносиб равишда кўпайиши билан кузатилмаяпти. Бунга мисол тариқасида айланмадан олинадиган солиқ тушумлари келтирилган: улар 2021 йилдаги 1,65 триллион сўмдан 2025 йилда 3,07 триллион сўмгача ўсган, бироқ рақамли воситаларни жорий этишнинг дастлабки босқичидан кейин ўсиш суръатлари пасайган.
Оммавий кешбэкка қарши яна бир далил сифатида тўловларнинг салмоқли қисми қонуний секторда фаолият юритадиган йирик савдо тармоқларидаги харидларга тўғри келаётгани кўрсатилган. Шу тариқа, бюджет амалда кешбэк мавжудлигидан қатъи назар содир этиладиган операцияларни субсидияламоқда.
2026 йилнинг май ойида солиқ кешбэкининг умумий суммаси 146,6 миллиард сўмни ташкил этди. Шундан 15,7 миллиард сўми ёки 10,7 фоизи 10 та энг йирик савдо бренди ҳиссасига тўғри келди.
Май ойида энг кўп кешбэк Korzinka чеклари бўйича ҳисобланди — 6,87 миллионта чек учун 9,4 миллиард сўм. Кейинги ўринлардан Havas — 1,24 миллиард сўм, Olma — 1,2 миллиард сўм, UNG Petro (Carvon) — 824 миллион сўм, Safia — 820 миллион сўм, Afsonalar vodiysi — 761 миллион сўм, KFC — 453,3 миллион сўм, Cheese Day — 349,4 миллион сўм, Makro — 336,5 миллион сўм ва EVOS — 292,9 миллион сўм жой олди.
Муаллифларнинг фикрича, солиқ тизимининг узоқ муддатли самарадорлиги қонунчиликка риоя қилганлик учун доимий моддий мукофотлаш ҳисобига эмас, балки иқтисодий операцияларнинг шаффофлиги, рақамлаштиришнинг юқори даражаси ва қоидабузарликларни аниқлашнинг муқаррарлиги билан таъминланиши керак.
Ҳужжатда, шунингдек, маблағларнинг оммавий равишда қайтарилиши ушбу механизмдан инсофсизларча фойдаланишни рағбатлантира бошлагани айтилади. Хусусан, товарларни амалда сотмасдан, фақатгина бюджет мукофотини олиш мақсадида фискал чекларни расмийлаштириш ҳолатлари қайд этилмоқда.
Муқобил вариант сифатида «ҳар бир чек рағбатлантирилади» тамойилидан «иқтисодиётнинг энг хавфли сегментларида назорат рағбатлантирилади» тамойилига ўтиш таклиф этилмоқда. Солиқ хавфи юқори бўлган соҳаларда, жумладан, умумий овқатланиш ва кичик чакана савдо дўконларида чекларни рўйхатдан ўтказган харидорлар ўртасида давлат лотереяларини ташкил этиш шундай вариантлардан бири сифатида кўрсатилган.
Баҳолашларга кўра, йирик пул мукофотлари, автомобиллар, сайёҳат йўлланмалари ва қиймати 5 миллион сўмдан юқори бўлган бошқа қимматбаҳо совғалар қўйиладиган бундай лотереяларга йилига 100 миллиард сўмгача маблағ йўналтириш кифоя қилади. Бу эса, ҳужжатда таъкидланишича, бюджет харажатларини деярли 20 бараварга қисқартириш имконини беради.
Муаллифлар ижтимоий реестрга киритилган фуқаролар учун ҚҚСни манзилли қайтариш механизмини оммавий кешбэкдан фарқлаш лозимлигини таъкидлади. Бундай механизм истеъмолчилик хулқ-атворини рағбатлантириш эмас, балки аҳолининг ижтимоий ҳимояга муҳтож қатламларига солиқ юкини камайтиришдек ижтимоий мақсадни кўзлайди.
Хулосада таъкидланишича, солиқ кешбэки замонавий солиқ маъмуриятчилиги тизимини шакллантиришда муҳим роль ўйнади, чек олиш маданиятини шакллантиришга ёрдам берди ва савдо шаффофлигини оширди. Бироқ онлайн кассалар, электрон ҳисоб-фактуралар, маркетплейслар, рақамли маркировкалаш, катта ҳажмдаги маълумотлар ва сунъий интеллектнинг ривожланиши доимий оммавий бюджет рағбатлантиришисиз солиқ назоратининг «интеллектуал модели»га босқичма-босқич ўтиш имконини беради.