Ўзбекистоннинг Афғонистондаги собиқ элчиси Ёдгорхўжа Шодмонов Қўштепа канали қурилишини фақат хавф сифатида баҳолаш нотўғри эканини таъкидлади. Унинг фикрича, Амударё сувидан фойдаланиш масаласи сиёсий босим билан эмас, Афғонистон иштирокидаги очиқ музокаралар орқали ҳал қилиниши керак.
Аброр Фатхуллаевнинг подкастида Ўзбекистоннинг Афғонистондаги собиқ элчиси Ёдгорхўжа Шодмонов билан Қўштепа канали қурилиши ва унинг Марказий Осиё давлатларига таъсири ҳақида суҳбатлашилди.
Суҳбат давомида собиқ элчи Афғонистоннинг Амударё сувидан фойдаланиш ҳуқуқи, канал қурилишининг Ўзбекистон ва Туркманистон учун эҳтимолий оқибатлари ҳамда сув масаласини ҳал этиш йўллари ҳақида фикр билдирди.
Дипломатнинг таъкидлашича, Қўштепа канали билан боғлиқ вазиятга баҳо беришда Афғонистоннинг ҳам манфаатларини ҳисобга олиш зарур.
Унинг айтишича, Амударё сувини тақсимлаш тизими асосан Совет Иттифоқи даврида шаклланган. Ўша пайтда сув ресурслари собиқ иттифоқ республикалари ўртасида тақсимланган, Афғонистон эса бу тизимдан ташқарида қолган.
Шу сабабли мамлакатнинг сувдан фойдаланиш эҳтиёжлари ва ҳуқуқлари аввалги ҳисоб-китобларда етарлича инобатга олинмаган.
Собиқ элчи Афғонистонга Амударё сувидан фойдаланишни бутунлай тақиқлаб бўлмаслигини қайд этди. Бироқ дарё сувининг қанча қисми олиниши ва бу жараён қандай назорат қилиниши минтақадаги барча давлатлар учун муҳим аҳамиятга эга.
Қўштепа канали орқали Афғонистон шимолидаги катта ҳудудларни суғориш, янги қишлоқ хўжалиги ерларини ўзлаштириш ва аҳолини иш билан таъминлаш режалаштирилган.
Бу лойиҳа Афғонистон учун иқтисодий ва ижтимоий аҳамиятга эга. Мамлакат қишлоқ хўжалигини ривожлантириш, озиқ-овқат хавфсизлигини таъминлаш ва янги иш ўринларини яратишни мақсад қилган.
Бироқ Амударёдан катта миқдорда сув олиниши дарёнинг қуйи қисмида жойлашган Ўзбекистон ва Туркманистонга етиб келадиган сув ҳажмини камайтириши мумкин.
Бу, биринчи навбатда, суғориладиган ерлар, қишлоқ хўжалиги ишлаб чиқариши ва аҳолининг сув таъминотига таъсир қилиши эҳтимолдан холи эмас.
Айниқса, минтақада иқлим ўзгариши ва сув танқислиги муаммоси кучайиб бораётган бир пайтда Қўштепа каналининг ишга тушиши қўшимча хавотирларни келтириб чиқармоқда.
Ёдгорхўжа Шодмонов каналнинг қандай қурилаётгани ҳам муҳим масала эканини таъкидлади.
Агар каналнинг таги ва ён деворлари тегишли даражада мустаҳкамланмаса, сувнинг катта қисми ерга сингиб кетиши мумкин. Натижада Амударёдан олинган сувнинг ҳаммаси ҳам экин майдонларига етиб бормайди.
Бундай ҳолат сув ресурсларининг самарасиз сарфланишига олиб келади. Бу эса нафақат Ўзбекистон ва Туркманистон, балки Афғонистоннинг ўзи учун ҳам зарарли.
Шунинг учун собиқ элчи Афғонистонга канални техник жиҳатдан тўғри қуриш, сув йўқотилишини камайтириш ва замонавий суғориш технологияларини жорий этишда ёрдам бериш мумкинлигини билдирди.
Суҳбатда қайд этилишича, бугунги кунда Афғонистон билан Амударё сувини тақсимлаш бўйича барча томонлар тан олган аниқ ҳуқуқий келишув мавжуд эмас.
Марказий Осиё давлатлари ўртасида сувдан фойдаланиш бўйича муайян механизмлар ишлаб чиқилган. Аммо Афғонистон бу тизимнинг тўлиқ иштирокчиси ҳисобланмайди.
Шодмоновнинг фикрича, энди Афғонистонни ҳам минтақадаги сув ресурсларини бошқариш ва тақсимлаш жараёнига жалб қилиш зарур.
Музокараларда Афғонистон оладиган сув миқдори, каналнинг техник ҳолати, сув йўқотилишини камайтириш ва барча давлатларнинг манфаатларини ҳимоя қилиш масалалари муҳокама қилиниши керак.
Собиқ элчи Қўштепа канали масаласини Афғонистонга нисбатан сиёсий босим ўтказиш ёки зиддиятни кучайтириш орқали ҳал этиб бўлмаслигини таъкидлади.
Унинг фикрича, сув масаласи давлатларни бир-бирига қарши қўядиган эмас, балки ҳамкорликка ундайдиган омил бўлиши керак.
Афғонистон ўз иқтисодий манфаатларини ҳимоя қилишга интилади. Ўзбекистон ҳам ўз аҳолиси, қишлоқ хўжалиги ва экологик хавфсизлиги учун зарур бўлган сув ресурсларини сақлаб қолиши лозим.
Шунинг учун томонлар ўртасида доимий мулоқот ўрнатиш, техник ва ҳуқуқий масалаларни биргаликда ҳал этиш ҳамда ўзаро манфаатли келишувга эришиш Қўштепа канали билан боғлиқ хавфларни камайтиришнинг энг мақбул йўли сифатида кўрилмоқда.