Fitch Ratings халқаро кредит агентлиги «Ҳудудий электр тармоқлари» давлат энергетика компаниясининг «BB» даражасидаги рейтингини ижобий прогноз билан тасдиқлади.
Компания рейтинги Ўзбекистоннинг суверен рейтингига тенглаштирилган, чунки унинг қарзларининг деярли барчаси давлат томонидан берилган ёки давлат кафолатлари билан таъминланган.
Шу билан бирга, компаниянинг мустақил кредит профили анча паст — «ccc» даражасида қолмоқда. Агентлик буни пул оқимининг заифлиги, харажатларни тўлиқ қопламайдиган тарифлар, ношаффоф тартибга солиш тизими ва етарли бўлмаган ликвидлик билан изоҳлайди.
Fitch маълумотларига кўра, 2025 йил охири ҳолатига «Ҳудудий электр тармоқлари» қарзининг 90 фоиздан ортиғи давлат кафолатлари билан таъминланган. Агентлик бундай мажбуриятлар қаторига Иқтисодиёт ва молия вазирлиги компанияга кредит сифатида тақдим этадиган халқаро молия институтлари маблағларини ҳам киритади.
Агар давлат кафолати билан таъминланган қарз улуши 75 фоиздан пастга тушса, компания рейтинги суверен рейтингдан икки поғона паст даражада белгиланиши мумкин.
Активларни компенсациясиз топшириш
2025 йилда компания юқори кучланишли подстанциялар ва электр узатиш линияларини ҳеч қандай пул ёки бошқа компенсациясиз давлатга қарашли магистрал тармоқлар оператори — «Миллий электр тармоқлари»га топширди.
Бунинг натижасида «Ҳудудий электр тармоқлари»нинг асосий воситалари қиймати йил якунларига кўра 11 фоизга қисқарди, хусусий капитали эса манфий кўрсаткичга айланди. Ҳозирда компания ҳукумат билан топширилган активлар билан боғлиқ қарзнинг бир қисмини ўз балансидан чиқариш имкониятини муҳокама қилмоқда.
Fitch ушбу операцияни корпоратив бошқарувдаги айрим камчиликлар белгиси сифатида баҳолайди, бироқ у кредит профилининг жиддий ёмонлашувига олиб келмаган.
Franklin Templeton режаси
Миллий инвестиция жамғармаси орқали компаниянинг давлатга тегишли 40 фоиз улушини бошқарувчи Franklin Templeton унинг молиявий барқарорлигини тиклаш ва молиялаштиришни босқичма-босқич мустақил жалб қилишга ўтиш режасини таклиф қилди.
Режада иқтисодий жиҳатдан асосланган тарифларга ўтиш, узоқ муддатли тариф моделини ишлаб чиқиш, электр энергияси йўқотишларини қисқартириш, тўловлар йиғимини яхшилаш, корпоратив бошқарувни кучайтириш ва давлатнинг вазиятга қараб кўрсатиладиган қўллаб-қувватловига қарамликни камайтириш назарда тутилган.
Fitch баҳосига кўра, ушбу чораларнинг муваффақиятли амалга оширилиши компаниянинг мустақил кредит профилини бир неча поғонага ошириши мумкин. Бироқ агентлик яқин истиқболда бундай натижани кутмаяпти.
Тарифлар асосий омил бўлиб қолмоқда
«Ҳудудий электр тармоқлари» даромадларининг деярли барчаси ва харажатларининг тахминан 90 фоизи давлат томонидан тартибга солинади. Шунинг учун компаниянинг молиявий кўрсаткичлари тарифларга оид қарорларга бевосита боғлиқ.
2026 йил июнь ойида аҳоли учун электр энергияси тарифлари истеъмол ҳажмига қараб 8−13 фоизга, йирик корхоналар учун эса 10 фоизга оширилди. Бироқ компания электр энергиясини харид қиладиган тариф ҳали мос равишда оширилмаган.
Шу сабабли, Fitch қайд этишича, компаниянинг пул оқимини прогноз қилиш жуда қийин. 2021−2025 йилларда EBITDA бўйича ўртача рентабеллик тахминан 4 фоизни ташкил этган, бироқ йилдан йилга сезиларли даражада ўзгариб турган. Амалдаги тартибга солиш тизими сақланса, фойдалилик паст ва беқарор бўлиб қолиши кутилмоқда.
Агентлик, шунингдек, тарифларга оид қарорларнинг қисқа муддатли экани, шаффофликнинг чеклангани, аниқ узоқ муддатли моделнинг мавжуд эмаслиги, пул тушумларининг қўлда тақсимланиши ва нархларни белгилашдаги сиёсий хавфларга ҳам эътибор қаратган.
2024 йилда компания ўз филиаллари доирасида электр энергиясини тақсимлаш ва сотиш функцияларини ажратди. Бироқ сотув фаолиятини алоҳида юридик шахсга ажратиш муддати ва шартлари ҳозирча белгиланмаган.
Валюта хавфлари
«Ҳудудий электр тармоқлари»нинг даромадлари сўмда шаклланади, қарзининг катта қисми эса хорижий валютада номиналлаштирилган.
2024 йил охири ҳолатига қарзнинг 46 фоизи доллар ва еврода, яна 14 фоизи Россия рублида бўлган. Ўзбекистонда валюта хавфларидан ҳимояланиш имкониятлари чекланганлигича қолмоқда.
Fitch 2026−2028 йилларда сўмнинг долларга нисбатан ҳар йили ўртача тахминан 2 фоизга арзонлашишини кутмоқда.
Ликвидликнинг заифлиги
2025 йил охири ҳолатига компаниянинг пул маблағлари 600 млрд сўмни ташкил этган, қисқа муддатли қарзи эса 2,3 трлн сўмга етган.
Fitch компаниянинг мустақил ликвидлиги заифлигича қолишини кутмоқда. Эҳтимол, «Ҳудудий электр тармоқлари» давлат ва давлат банклари кредитларини яна узайтиришга ёки аффилланган кредиторлар билан тўлов муддатини кечиктириш бўйича келишишга мажбур бўлади.
Компания қарзининг деярли барчаси давлат томонидан берилган ёки давлат кафолати билан таъминланган кредитлардан иборат. Қолган қисми давлатга қарашли «Ўзсаноатқурилишбанк» ҳиссасига тўғри келади.
Агентлик давлат компанияни капитал харажатлар учун бюджет субсидиялари, имтиёзли кредитлар, инвестиция қарзлари бўйича кафолатлар ва қайта молиялаштиришнинг қулай шартлари орқали қўллаб-қувватлашда давом этишига ишонмоқда.
470 млн долларлик инвестициялар
Fitch`нинг базавий сценарийсида «Ҳудудий электр тармоқлари»нинг 2025−2028 йиллардаги капитал харажатлари тахминан 470 млн доллар этиб белгиланган. Бу даврда дивидендлар тўланиши кутилмаяпти.
Агентлик, шунингдек, 2027−2028 йилларда аҳоли учун тарифлар тахминан инфляция даражасида, юридик шахслар учун эса бироз секинроқ суръатларда ошишини тахмин қилмоқда. Электр энергиясини харид қилиш тарифлари эса чакана тарифларнинг ўртача динамикасига мос равишда оширилиши кутилмоқда.
Давлат кафолатлари қарзнинг 75 фоиздан ортиғини қамраб олган ҳолда Ўзбекистоннинг суверен рейтинги оширилиши компания рейтинги ошишига олиб келиши мумкин. Шунингдек, шаффоф кўп йиллик тарифлар жорий этилиши, ликвидликнинг яхшиланиши ва қарз юкининг барқарор пасайиши ҳам унинг мустақил кредит профили учун ижобий омил бўлади.
Аксинча, Ўзбекистоннинг суверен рейтинги пасайиши ёки давлат кафолати билан таъминланган қарз улуши 75 фоиздан пастга тушиши «Ҳудудий электр тармоқлари» рейтинги ёмонлашишига олиб келиши мумкин.
2025 йил якунларига кўра «Ҳудудий электр тармоқлари»нинг тушуми 5,3 фоизга ошиб, 50,3 трлн сўмга етди. Компания бир йил аввалги 1,12 трлн сўм зарар ўрнига 431,7 млрд сўм соф фойда олди, операцион фойдаси эса 44 млрд сўм зарардан 2,7 трлн сўмга етди.
Шу билан бирга, компаниянинг молиявий аҳволи мураккаблигича қолмоқда. Активлари 8,4 фоизга қисқариб, 27,1 трлн сўмни ташкил этди, мажбуриятлари 27,4 трлн сўмгача ошди, капитали эса 2024 йил охиридаги 4,22 трлн сўмлик ижобий кўрсаткичдан манфий 387,9 млрд сўмга тушди. Бунга юқори кучланишли подстанциялар ва бошқа активларнинг «Миллий электр тармоқлари»га баланс қийматидан анча паст нархда топширилгани асосий сабаб бўлди.