Ўзбекистонда риэлторлик фаолиятини тартибга солувчи янги қонун қабул қилинди. Ҳужжат Қонунчилик палатаси томонидан 2025 йил 1 июлда қабул қилинган, Сенат томонидан эса 2026 йил 7 апрелда маъқулланган.
Ҳужжатда риэлторлик ташкилотлари ва кўчмас мулк бўйича агентларнинг ваколатлари, хизмат турлари, мижозларнинг ҳуқуқ ва мажбуриятлари ҳамда риэлторлик хизматларини кўрсатиш тартиби белгиланган.
Қонунга кўра, риэлторлик фаолияти кўчмас мулк ва унга бўлган ҳуқуқлар билан боғлиқ битимларда воситачилик қилиш, кўчмас мулк объектлари ва уларга бўлган ҳуқуқлар савдосини ташкил этиш, кўчмас мулкни ишончли бошқариш, шунингдек, кўчмас мулк бозорида ахборот, маслаҳат ва реклама хизматларини кўрсатишни ўз ичига олади.
Риэлторлик ташкилотлари мазкур хизматларнинг барчасини кўрсатиши мумкин. Кўчмас мулк бўйича агентларга эса фақат ахборот, маслаҳат ва реклама хизматларини кўрсатишга рухсат этилади.
Кўчмас мулк олди-сотдиси, ижараси, гарови, айирбошланиши, ҳадъя қилиниши ва бошқа тегишли битимларни тузишда воситачилик риэлторлик ташкилоти томонидан буюртмачи билан тузилган шартнома асосида амалга оширилади. Бунда риэлторлик ташкилоти битимнинг бевосита томони бўлиши мумкин эмас.
Шунингдек, кўчмас мулк объектлари ва уларга бўлган ҳуқуқлар савдосини ташкил этиш, жумладан, электрон савдоларни ўтказиш тартиби ҳам белгиланган. Риэлторлик ташкилотлари бундай савдоларни буюртмачи билан тузилган шартнома асосида ташкил этади.
Қонунда кўчмас мулкни ишончли бошқариш ҳам риэлторлик хизматларидан бири сифатида белгиланган. Бундай фаолият риэлторлик ташкилоти томонидан тегишли шартнома асосида, мулкдор ёки у кўрсатган шахс манфаатларини кўзлаб амалга оширилади.
Қонунда кўчмас мулк бўйича ахборот олишнинг янги тартиблари ҳам белгиланган. Риэлторлик сўрови асосида давлат органлари ва бошқа ташкилотлардан кўчмас мулк объектлари ҳамда уларга бўлган ҳуқуқлар ҳақида маълумот олиш мумкин. Бунда сўровга хизмат кўрсатиш шартномаси ва мулкка бўлган ҳуқуқларни тасдиқловчи ҳужжатлар илова қилиниши керак.
Сўров асосида кўчмас мулкнинг давлат реестридаги маълумотлари, объект бўйича солиқ ва коммунал тўловлардан қарздорлик, манзилда фуқароларнинг рўйхатдан ўтганлиги, мулкни бошқа шахсга ўтказишга тақиқ қўйилган ёки қўйилмагани ҳамда объект хатланганлиги ҳақидаги маълумотлар тақдим этилиши мумкин. Айрим тоифадаги фуқароларнинг муомала лаёқатига оид зарур маълумотлар ҳам белгиланган тартибда олинади.
Риэлторлик ташкилотларига кўчмас мулк бўйича агентларга қараганда кенгроқ доирадаги ахборот тақдим этилади. Агентларга эса кўчмас мулкка бўлган ҳуқуқлар ҳамда ушбу объект бўйича солиқларни тўлаш юзасидан қарздорлик мавжуд ёки мавжуд эмаслиги ҳақидаги маълумотларни олиш имконияти берилади.
Давлат органлари ёки бошқа ташкилотлар қонунда кўрсатилган асосларга кўра ахборот тақдим этишни рад этиши мумкин. Жумладан, маълумот давлат сири ёки хизмат доирасида фойдаланиладиган ахборот бўлса, учинчи шахсларнинг ҳуқуқлари бузилиши мумкин бўлса ёки у шахсга доир маълумотларга тааллуқли бўлса, уни бериш рад этилади. Бундай рад жавоби устидан юқори турувчи орган ёки мансабдор шахсга ёхуд судга шикоят қилиш мумкин.
Риэлторлик хизматларини кўрсатиш шартномасида хизмат тури билан бирга риэлторларнинг малака сертификати, профессионал жамоат бирлашмасига аъзолиги, фуқаролик жавобгарлигини суғурта қилиш полиси, хизмат муддати, ҳақ миқдори ва тўлаш шартлари, томонларнинг ҳуқуқ ва мажбуриятлари, жавобгарлиги ҳамда шартномани бекор қилиш тартиби кўрсатилиши шарт.
Буюртмачи риэлторлик ташкилотидан ушбу ҳужжат ва маълумотларни талаб қилиш, хизматларнинг бажарилиши ҳақида ахборот олиш, шартнома шартлари бажарилмаган тақдирда уни бекор қилишни талаб этиш ҳамда етказилган зарарни қоплаш ва маънавий зарар учун компенсация сўраш ҳуқуқига эга. Ҳуқуқлари бузилган тақдирда ваколатли давлат органлари, профессионал жамоат бирлашмалари, истеъмолчилар ҳуқуқларини ҳимоя қилувчи ташкилотлар ёки судга мурожаат қилиши мумкин.
Шунингдек, риэлторлик ташкилоти ёки кўчмас мулк бўйича агент хизматлар бажарилганини тасдиқловчи ҳужжатни расмийлаштириб, хизматга бевосита тааллуқли ҳужжатларни буюртмачига топширади. Учинчи шахсларнинг кўчмас мулкка бўлган ҳуқуқлари ҳам ҳисобга олинади. Уларнинг ҳуқуқлари бузилган ёки уларга мулкий ва маънавий зарар етказилган тақдирда, қонунчиликда белгиланган тартибда зарар қопланади.
Риэлторлик фаолияти тўғрисидаги қонунчилик талабларини бузган ташкилот ва кўчмас мулк бўйича агентлар белгиланган тартибда жавобгар бўлади.