«Ўзбекнефтгаз» акциядорлик жамияти бошқаруви собиқ раиси Баҳодиржон Сидиқов судда айбини тан олмади ва ўзига қўйилган айбловларнинг 19 та эпизоди бўйича кўрсатма берди. У компания қарорларини газ қазиб чиқаришни қўллаб-қувватлаш зарурати, ҳукумат қарорларининг ижроси, хорижий кредиторлар ва инвесторлар олдидаги мажбуриятлар, шунингдек, пудратчилар билан юзага келган тижорий низолар билан изоҳлади. Жиноят ишлари бўйича Яшнобод туман судининг иккинчи мажлиси 31 июль куни бўлиб ўтди (биринчиси — 24 июлда). Ушбу суд мажлисида ҳозир бўлган Gazeta мухбири эшитувнинг асосий жиҳатларини сўзлаб беради.
Суд ҳозирча давлат айбловчисининг важларига ҳам, судланувчиларнинг кўрсатмаларига ҳам баҳо бермади. Қуйида баён этилганлар суд томонидан аниқланган ҳолатлар эмас, балки очиқ суд мажлисида томонлар билдирган позициялар ҳисобланади.
Айбсизлик презумпциясига мувофиқ, айби қонунда назарда тутилган тартибда исботланиб, суднинг қонуний кучга кирган ҳукми билан аниқланмагунча, барча судланувчилар айбсиз ҳисобланади.
Ишга кимлар жалб этилган?
Баҳодиржон Сидиқов билан бирга мазкур ишда Enter Engineering вакили Улуғбек Усмонов, Eriell Management вакили Нодиржон Бобоев, «Ўзбекнефтгаз» бошқаруви раиси собиқ ўринбосари Бахтиёр Анарқулов, компаниянинг харидлар департаменти бошлиғи Дилмурод Бурҳонов ва «Ўзбекнефтгаз» қошидаги Maxsusenergogaz корхонаси раҳбари Дилшод Ҳақбердиев ҳам иштирок этмоқда.
Шунингдек, судланувчилар орасида Oilgasservisinvest раҳбари Алишер Очилов, Petromaruz Uzbekistan раҳбари Ҳамидулла Асатов ва Oil Ravon Servis раҳбари Маъсуджон Ҳошимов ҳам бор.
Суд жараёни судья Жасурбек Убайдуллаев раислигида ўтказилмоқда.
Ишнинг янги иштирокчилари
Мажлис бошида судья жараёнга тўрт нафар янги адвокат қўшилганини маълум қилди. Уларнинг бир қисми иш доирасида мулкий ҳуқуқлари бузилиши мумкин бўлган шахсларнинг манфаатларини ҳимоя қилади.
Мажлисда тергов давомида хатловга олинган мол-мулклар муҳокама қилинди. Хусусан, Lexus, Li Auto L9, BMW ва Mercedes-Benz автомобиллари тилга олинди.
Адвокатлардан бири, шунингдек, судланувчилардан бирига тегишли 15 та кўчмас мулк объекти хатловга олинганини маълум қилди. Ҳимоячининг сўзларига кўра, уйларнинг бир қисми судланувчининг фарзандлари, турмуш ўртоғи, жияни ва ёрдамчиси номига расмийлаштирилган. Адвокатнинг таъкидлашича, баъзи объектлар мерос йўли билан олинган, бошқалари эса Россиядан ўтказилган маблағлар ҳисобига сотиб олинган.
Ҳимоя томони даставвал хатланган мулкка даъвогар шахсларнинг кўрсатмасини олишни, шундан сўнг гувоҳларга ўтишни таклиф этди. Прокурор эса, аксинча, биринчи навбатда асосий гувоҳларни сўроқ қилиш зарур, деб ҳисоблади.
Суд мол-мулкнинг айрим эгалари ёки даъвогарларини фуқаровий жавобгарлар деб тан олди. Бу уларга гувоҳ мақомида иштирок этмаган ҳолда, суд мажлисларида қатнашиш ҳамда жараён доирасида ўз мулкий манфаатларини ҳимоя қилиш имконини беради.
Ҳимоя — Сидиқовнинг депутатлик дахлсизлиги тўғрисида
Баҳодиржон Содиқовнинг адвокати суд эътиборини ҳимоясидаги шахс ҳибсга олинган вақтда халқ депутатлари Қўнғирот тумани Кенгашининг депутати бўлганига қаратди.
Ҳимоя тарафининг таъкидлашича, депутатни жиноий жавобгарликка тортиш, уни ушлаб туриш ёки қамоққа олиш учун Бош прокурорнинг тақдимномаси ва Қорақалпоғистон Жўқорғи Кенгесининг розилиги талаб этилган.
Адвокатнинг айтишича, Сидиқов январь ойида, депутатлик ваколатлари ҳали сақланиб турган пайтда ҳибсга олинган. Унинг сўзларига кўра, тегишли қарор сессияда кейинроқ кўриб чиқилган, Сидиқовнинг депутатлик ваколатлари эса 15 июнга келибгина расман тугатилган.
Ҳимоя томони бу даврда ушлаб туриш ва кўрсатмалар олиш депутатлик дахлсизлигини бузган ҳолда амалга оширилган, деб ҳисоблайди. Шу муносабат билан адвокат дахлсизлик бекор қилингунига қадар тўпланган далилларни номақбул деб топишни сўради.
Судья бу далилларнинг мақбуллиги тўғрисидаги масала тегишли материаллар ўрганиб чиқилгач, кейинроқ кўриб чиқилишини маълум қилди. Суд жараённинг бу босқичида илтимоснома юзасидан қарор чиқармади.
Айбловчи томон нимани даъво қилмоқда?
Ташкилий масалалар кўриб чиқилгач, прокурор айблов хулосасини ўқиб эшиттиришга киришди.
Давлат айбловчиси Баҳодиржон Сидиқов «Ўзбекнефтгаз»нинг мол-мулки ва давлат маблағларини ўзлаштириш мақсадида гўёки гуруҳ ташкил этиб, унга раҳбарлик қилгани ҳамда иштирокчилар ўртасида вазифаларни тақсимлаганини маълум қилди.
Тергов версиясига кўра, тахминий схема иштирокчилари истиқболи йўқлиги ўзларига олдиндан маълум бўлган лойиҳалар бўйича ҳужжатлар тайёрлаган, давлат органларига ишончсиз маълумотлар тақдим этган, ускуналар, ишлар ва хизматлар нархини ошириб кўрсатган, шунингдек, бажарилмаган ёки қисман бажарилган ишлар учун пул ўтказган.
Айблов, шунингдек, дебиторлик қарзларини ундириш чораларини кўрмаслик, нефть-газ активларини топшириш ва тергов фикрича, кутилган натижани бера олмайдиган лойиҳаларни молиялаштиришга ҳам тааллуқли.
Баён этилганлар — айбловчи томоннинг позицияси бўлиб, у суд томонидан текширилиши керак. Судланувчиларнинг айби қонуний кучга кирган суд ҳукми билан аниқланмаган.
Прокурор айблов хулосасини ўқиб эшиттирар экан, айблов версиясига кўра 2020−2025 йилларда ўзлаштирилган қарийб 2,4 трлн сўм миқдоридаги маблағни тилга олди. «Ўзбекнефтгаз»га етказилган умумий зарар эса 7,8 трлн сўмга баҳоланган. Бу суммалар бир-бирига қандай боғлиқлиги ва уларнинг бир хил эпизодларни ўз ичига олиши ёки олмаслиги суд мажлиси давомида алоҳида тушунтирилмади.
Судланувчилар ва уларнинг адвокатлари айблов хулосаси билан аввалроқ танишиб чиққани сабабли, ҳимоя томони уни тўлиқ ўқиб эшиттирмасликни сўради. Эътирозлар бўлмагач, суд прокурорга асосий эпизодлар ва Жиноят кодекси моддаларини ўқиб эшиттиришга рухсат берди.
Баҳодиржон Сидиқовга Жиноят кодексининг 167-моддаси (Ўзлаштириш ёки растрата йўли билан талон-торож қилиш), 205-моддаси (Ҳокимият ёки мансаб ваколатини суиистеъмол қилиш), 209-моддаси (Мансаб сохтакорлиги) ва 243-моддаси (Жиноий фаолиятдан олинган даромадларни легаллаштириш) бўйича айбловлар қўйилди.
Бахтиёр Анорқуловга Жиноят кодексининг 167-, 205- ва 209-моддалари, Дилмурод Бурҳоновга эса 167- ва 209-моддалари билан айблов қўйилган.
Бошқа судланувчиларга, жумладан, Дилшод Ҳақбердиев, Улуғбек Усмонов, Алишер Очилов, Ҳамидулла Асатов ва Маъсуджон Ҳошимовга ЖКнинг 28-моддаси (Жиноятда иштирокчилик) орқали 167- ва 209-моддалар бўйича айблов қўйилган.
Судланувчилар айбловларни рад этди
Айблов ўқиб эшиттирилгач, судья судланувчилардан айбларига иқрорлиги ёки иқрор эмаслигини сўради.
Баҳодиржон Сидиқов айбига тамоман иқрор эмаслигини ва айбловга қўшилмаслигини маълум қилди. Суд мажлиси давомида у талон-торож қилмаганини ва компания манфаатлари йўлида ҳаракат қилганини таъкидлади. У нутқининг асосий қисмини қабул қилинган қарорларнинг иқтисодий ва ишлаб чиқариш билан боғлиқ сабабларини тушунтиришга қаратди.
Бахтиёр Анорқулов, Дилмурод Бурҳонов, Дилшод Ҳақбердиев, Улуғбек Усмонов, Ҳамидулла Асатов, Маъсуджон Ҳошимов ва Нодиржон Бобоев ҳам ўзларига қўйилган айбловларни рад этди.
Jizzakh Petroleumʼдаги улуш
Биринчи бўлиб Баҳодиржон Сидиқов кўрсатма беришга киришди ва айбловнинг барча 19 эпизоди юзасидан бирма-бир изоҳ берди.
Биринчи эпизод кейинчалик SANEG таркибига кирган Jizzakh Petroleumʼдаги улушнинг сотилишига тааллуқли.
Jizzakh Petroleum қўшма корхонаси 2017 йил июнь ойида «Ўзбекнефтгаз» ҳамда Gas Project Development Central Asia (Gazprom Internationalʼнинг шўба тузилмаси) томонидан ташкил этилган.
Айблов хулосасига кўра, 49 фоизлик улушнинг дастлабки баҳоси 80 млн доллардан ошган. У Кипрнинг SANEG билан алоқадор бўлган Belvor компаниясига 10 млн доллар эвазига берилган, бунда харидор қолган 71 млн долларни ҳали тўламаган.
Сидиқовнинг маълум қилишича, дастлабки битим 2021 йилнинг июнь ойида, у ҳали «Ўзбекнефтгаз» раиси бўлмаган пайтда тузилган. Унинг сўзларига кўра, у битим шартларини ишлаб чиқишда қатнашмаган ва дастлабки келишувни имзоламаган.
Судланувчининг таъкидлашича, келишмовчиликларнинг асосий мавзуси улушнинг қиймати бўлган. KPMG (дунё бўйича энг йирик аудит ва консалтинг компанияларининг «катта тўртлиги»га киради) уни тахминан 87 млн долларга, Deloitte (ушбу «тўртлик»даги бошқа бир компания) — 1 сўмга, кейинроқ жалб этилган PwC эса — 15,1 млн долларга баҳолаган.
Сидиқовнинг сўзларига кўра, тергов тахминан 71 млн долларлик фарқни зарар сифатида баҳоламоқда. У буни ўғирланган сумма эмас, балки «Ўзбекнефтгаз» ва хорижий харидор Belvor ўртасида актив қиймати юзасидан келиб чиққан низо натижаси деб атади.
Улушни ўтказиш ҳукумат қарорида назарда тутилганига қарамай, битим қарийб бир ярим йил давомида якунланмай қолган. Сидиқовнинг таъкидлашича, у раҳбарликка тайинлангач, ушбу қарор ижросини таъминлаган, холос. Унинг сўзларига кўра, харидор тўлов мажбуриятларини бажармагани учун «Ўзбекнефтгаз» иқтисодий судга мурожаат қилган.
Эслатиб ўтамиз, «Ўзбекнефтгаз» 2021 йилда Jizzakh Petroleum’даги 49 фоизлик улушини бошқа шахсга ўтказиш бўйича битим тузиб, уни Кипрнинг Belvor Holding Limited офшор компаниясига топширган эди.
106 та коннинг SANEG ихтиёрига ўтказилиши
Кейинги эпизодлар 106 та нефть ва газ конининг SANEG тасарруфига ўтказилиши ҳамда уларнинг кадастр ҳужжатларининг расмийлаштирилиши билан боғлиқ (Gazeta ушбу битим ҳақида батафсил ёзган).
Айблов хулосасига кўра, конлар дастлаб шартномалар тўлиқ расмийлаштирилмагани ҳолда вақтинчалик фойдаланишга берилган, кейин эса уларни 10 йил муддатга бўлиб тўлаш шарти билан сотиш кўзда тутилган. Тергов активлар асослантирилган қийматидан қарийб 90 млрд сўмга арзонроқ сотилган, кейинчалик эса тўловлар жадвали енгиллаштирилган, деб ҳисоблайди.
Содиқовнинг таъкидлашича, активларни ўтказиш у лавозимга тайинланишидан олдин қабул қилинган Вазирлар Маҳкамаси қарорида назарда тутилган. У янги баҳолаш натижасида конлар қиймати пасайтирилганини инкор этди.
Унинг сўзларига кўра, ҚҚС ставкаси 15 фоиздан 12 фоизга туширилгач, битимнинг фақат солиққа оид қисми ўзгарган. Шу сабабли, айблов ишора қилаётган 9,6 млн долларлик суммалар ўртасидаги фарқ мол-мулк қийматини пасайтиришдан кўрилган зарар ҳисобланмайди.
У якуний ҳисоб-китоб муддатининг кечиктирилишини ҳукумат қарорида дастлаб 10 йиллик бўлиб тўлаш кўзда тутилгани билан изоҳлади. Сидиқовнинг айтишича, тўловлар даврийлигининг бир ойдан олти ойга ўзгартирилишида «Ўзбекнефтгаз»нинг халқаро кредиторлари томонидан белгиланган чекловлар ҳам инобатга олинган.
Унинг таъкидлашича, компания оғир молиявий аҳволда бўлган ва ташқи заёмлар бўйича ковенантларга риоя қилиши керак эди. Янги молиялаштиришни жалб қилиш имкониятлари йилига тахминан 50 млн доллар билан чекланган бўлиб, унинг сўзларига кўра, бу ҳатто корхонанинг бир ойлик харажатларини ҳам қопламаган.
Бундан ташқари, тергов конларнинг бир қисмига бўлган ҳуқуқлар ўз вақтида қайта расмийлаштирилмаганига эътибор қаратмоқда. Айбловнинг таъкидлашича, шу сабабли 2023−2025 йилларда «Ўзбекнефтгаз» тахминан 10,4 млрд сўм миқдоридаги ер солиғини SANEGʼнинг ўрнига тўлаган.
Сидиқов хусусий компания манфаатларини кўзлаб ҳаракат қилмаганини маълум қилди. Унинг сўзларига кўра, «Ўзбекнефтгаз» дебиторлик қарзларини ундириш учун даъволар билан судларга мурожаат қилган.
Шўртан ГКМ ва Ark Chemical’ни кенгайтириш
Энг йирик эпизодлардан бири Шўртан газ-кимё мажмуасини кенгайтириш лойиҳаси ҳамда Ark Chemical қўшма корхонасини ташкил этиш билан боғлиқ.
2021 йил декабрда GTL заводи ишга туширилгач, президент Шўртан ГКМ қувватини 3 баробарга ошириш учун янги мажмуа қурилишига старт берди. Лойиҳа қиймати 1,84 млрд долларга баҳоланиб, унинг 629 млн доллари «Ўзбекнефтгаз»нинг ўз маблағлари, яна 1,21 млрд доллари хорижий кредитлар ҳисобидан бўлиши кўзда тутилганди.
Қиймати 1 млрд доллардан ортиқ бўлган Шўртан ГКМни кенгайтириш лойиҳаси 2018 йилдан буён амалга оширилаётган эди. Пудратчи Enter Engineering компанияси бўлиб, унга 693,7 млрд сўм миқдорида аванс ўтказилган.
2022 йил август ойида Вазирлар Маҳкамаси йиғилишидан сўнг лойиҳани Бухоро вилоятидаги йирикроқ МТО мажмуаси билан бирлаштиришга қарор қилинди (Gazeta лойиҳа ҳақида батафсил ёзган). Саноат кластерини амалга ошириш учун Ark Chemical компанияси ташкил этилган.
Айблов хулосасига кўра, қўшма компанияда «Ўзбекнефтгаз»нинг улуши 40 фоизни ташкил этган, хусусий шерик эса 60 фоиз улуш олган, бироқ кўзда тутилган ҳиссасини қўшмаган. Тергов ушбу ҳолат юзасидан давлат манфаатларига етказилган зарарни 7,8 трлн сўмга баҳолади.
Сидиқов бундай ҳисоб-китобга қўшилмади. Унинг таъкидлашича, тергов аслида тугалланмаган саноат лойиҳасидаги инвестиция жараёнларини зарар деб кўрсатмоқда.
Сидиқовнинг сўзларига кўра, «Ўзбекнефтгаз» қиймати PwC томонидан тахминан 416 млн долларга баҳоланган активлар ёки сармоя киритган.
Хорижий шерик 60 фоизлик улушни — тахминан 660 млн долларни таъминлаши керак эди. Сидиқов бу мажбуриятлар тўлиқ бажарилмаганини тан олди, лекин буни инвесторнинг молиявий қийинчиликлари, жумладан, Россиянинг Украинага қарши уруши бошланганидан кейин юзага келган муаммолар билан боғлади (инвестор «рус илдизларига» эга бўлиб, «Газпром»дан 200 млн доллар миқдорида молиялаштириш жалб қилган).
Шу билан бирга, унинг сўзларига кўра, ускуналар буюртма қилинган, майдондаги ишлар давом эттирилган, 2024 йилда эса давлат раҳбари иштирокида қурилишга старт бериш маросими бўлиб ўтган. Шерикнинг ҳиссасини қурилиш якунлангач — 2028 йилгача тўлиқ расмийлаштириш режалаштирилган эди.
Сидиқовнинг таъкидлашича, Американинг Air Products компанияси иштироки лойиҳанинг ҳаётийлигини ҳамда халқаро ҳамкорларни жалб қилиш имкониятини тасдиқлаган. У Ark Chemical лойиҳасининг умумий қийматини тахминан 1 млрд долларга, бутун МТО мажмуасини эса 5,5 млрд долларга баҳолаган.
Томонларнинг саволларига жавобан у «Ўзбекнефтгаз» 40 фоизлик улуш билан миноритар иштирокчи бўлгани ва 60 фоизлик улуш эгасининг қарорларини якка ўзи бошқара олмаслиги, унинг харажатларини тўхтата олмаслиги ёки сармоя киритишни тезлаштиришга мажбур қила олмаслигини қўшимча қилди.
Uzbekistan GTL ва Air Products олдидаги кафиллик
Кейинги эпизод Uzbekistan GTL лойиҳаси доирасидаги Air Products олдидаги мажбуриятларга тааллуқли.
Сидиқовнинг маълум қилишича, завод қуриб битказилганидан сўнг 2400 дан ортиқ нуқсон ва камчиликлар аниқланган. 50 га яқин жиддий камчилик учта асосий қурилмада, жумладан, ҳавони тақсимлаш ускунасида топилган. Унинг сўзларига кўра, шу сабабли завод ўз қувватининг тахминан 72 фоизида ишлаган.
Судланувчининг айтишича, кредит шартномаларида назарда тутилган кўрсаткичларнинг бажарилмаслиги қарийб 2,4 млрд долларни муддатидан олдин қайтариш талаби хавфини юзага келтирган. Мажбуриятлар бўйича Иқтисодиёт ва молия вазирлиги кафил сифатида иштирок этган, шу боис молиявий юк давлат зиммасига тушиши мумкин эди.
Муаммони ҳал этиш учун Air Products компанияси билан шартнома тузилган. Ўзбекистон ҳукумати 2023 йил май ойида ушбу компания билан Қашқадарё вилоятидаги Uzbekistan GTL заводи таркибида саноат газларини қайта ишлаш бўйича ишлаб чиқариш мажмуасини ривожлантириш учун 1 млрд долларлик инвестиция битимини имзолаган эди.
Air Products президенти ва бош ижрочи директори Сейфи Гасемнинг маълум қилишича, компания GTL мажмуаси таркибидаги иккита ҳаво ажратиш қурилмаси, иккита автотермик риформинг қурилмаси ва битта водород ишлаб чиқариш қурилмасига эгалик қилади ва уларни ишлатади. Шунингдек, «Ўзбекнефтгаз» билан тузилган «ол ёки тўла/қатъий тўлов» шартномаси доирасида узоқ муддатли асосда кислород, азот, водород ва синтез-газ етказиб беради. «Ўзбекнефтгаз» эса хомашё, табиий газ ва коммунал хизматларни таъминлайди ҳамда барча маҳсулотларни сотади.
Нуқсонлар бартараф этилгач, учта асосий қурилмани Америка компаниясига топшириш режалаштирилган эди. Уларни тузатиш масъулияти Enter Engineering зиммасига юклатилганди.
Сидиқовнинг сўзларига кўра, на пудратчида, на «Ўзбекнефтгаз»да тезкор таъмирлаш учун бўш маблағ бўлмаган. Air Products ишларни молиялаштиришга рози бўлган, Enter Engineering учга бўлиб тўлаши керак бўлган, «Ўзбекнефтгаз» эса кафил сифатида иштирок этган.
Пудратчи 21,8 млн долларлик тўловни амалга оширмагач, давлат компанияси Air Products билан ҳисоб-китоб қилди. Сидиқовнинг таъкидлашича, кафилликни бажаришдан бош тортиш Ўзбекистоннинг халқаро инвестор олдидаги обрўсига путур етказиши ва кредиторларнинг талабларига сабаб бўлиши мумкин эди.
Унинг сўзларига кўра, пул ўтказишдан олдин у президент Администрациясини хабардор қилиб, рухсат олган. Enter Engineering қарздорлигини томонларнинг бошқа ишлар, жумладан, бурғулаш ва геология-қидирув ишлари бўйича ўзаро мажбуриятлари ҳисобидан тартибга солиш режалаштирилган эди.
Сидиқов бу қарор пудратчига асоссиз фойда бериш учун эмас, балки лойиҳани ҳамда хорижий инвесторлар ишончини сақлаб қолиш учун қабул қилинганини таъкидлади.
«Жанубий Тандирча»даги компрессор станцияси
Яна бир эпизод «Жанубий Тандирча» конида сиқиш компрессор станцияси қурилиши билан боғлиқ.
Ишлар 2021 йил июнь ойида бошланиб, ўша йилнинг охиригача якунланиши керак эди. Сидиқов «Ўзбекнефтгаз»га 2023 йил март ойида раҳбар этиб тайинланганини, шу сабабли пудратчини танлаш ва дастлабки шартномани тузишда иштирок этмаганини алоҳида таъкидлади.
2023 йил кузига келиб лойиҳа ҳали ҳам якунланмаганди. Ваҳоланки, аҳоли ва иқтисодиётни қўшимча ҳажмда газ билан таъминлаш учун станцияни қиш мавсуми олдидан ишга тушириш зарур эди.
Сидиқов тезкор графикни тасдиқлаб, ускуналар, эҳтиёт қисмлар ва бошқа бутловчи қисмларни харид қилиш учун 8,8 млрд сўм ажратишга келишди. Унинг таъкидлашича, маблағлар лойиҳа қийматидан ошириб эмас, балки пудратчи билан тузилган шартнома бўйича аввал ушлаб қолинган суммалар доирасида ажратилган.
Судланувчининг айтишича, бу ҳаракатлар ишларни якунлаш ва станцияни ишга туширишга имкон берган. Шу сабабли, у келтирилган суммани зарар эмас, балки тўхтатилган лойиҳани қайта тиклаш харажатлари деб ҳисоблайди.
«Сургил»даги ускуна аварияси
«Сургил» конига оид эпизодда айблов компрессор станциясининг қимматбаҳо ускунасига тааллуқли.
Сидиқовнинг тушунтиришича, конда дастлаб қатлам босими тахминан 200 атмосфера бўлган, бироқ кейинчалик 6 атмосферагача тушиб кетган. Шу боис қазиб олишни давом эттириш компрессор станциясининг ишига боғлиқ бўлиб қолган.
У қиймати тахминан 111,7 млрд сўм бўлган двигателнинг мавжуд эмаслиги ёки ўғирлангани ҳақидаги даъвони рад этди. Сидиқовнинг сўзларига кўра, ускуна етказиб берилган ва ўрнатилган. У буни тасдиқловчи фотосуратлар ва баённомалар ҳам мавжудлигини маълум қилди. Шунингдек, бош вазир билан бирга «Сургил»га борганида двигателни шахсан ўзи кўрганини таъкидлади.
Бироқ 2025 йил июнь ойида авария юз берган. Судланувчининг версиясига кўра, хорижий сервис компанияси муҳандиси технологик тиқинларни олмагани сабабли двигатель мойсиз ишлаган ва ҳарорат 220 даражагача кўтарилган.
Ускуна таъмирлаш учун Флоренцияга юборилган. Судда айтилишича, унинг 2026 йил сентябрида қайтарилиши кутилмоқда.
Сидиқов ускуналар етказиб бериш бўйича шартномани имзоламаганини таъкидлади. Унинг сўзларига кўра, двигателнинг мавжудлиги ва унинг кейинроқ аварияга учраши, мавжуд бўлмаган ускуна ўғирланган деган тахминни йўққа чиқаради.
Иккита АИ двигатели
Яна бир эпизод умумий қиймати қарийб 162,5 млрд сўм бўлган иккита газ генераторли АИ двигателини харид қилиш билан боғлиқ.
Сидиқовнинг айтишича, «Ўзбекнефтгаз» тизимида шунга ўхшаш 100 га яқин двигатель ишлатилади. Уларнинг ишлаш ресурси тахминан 25 минг соатни ташкил этгани боис, ускуналарни вақти-вақти билан таъмирлаш ёки алмаштириб туриш зарур. Унинг сўзларига кўра, компаниянинг йиллик эҳтиёжи 10−15 донага етади.
Илгари двигателлар Украинанинг «МоторСич» корхонасидан етказиб берилган, бироқ етказиб беришдаги муаммолар туфайли 8 донадан иборат захира яратишга қарор қилинган. Иккита двигатель Enter Engineering компаниясидан харид қилинган.
Сидиқовнинг сўзларига кўра, улардан бири ишлаб турибди. Иккинчиси эса бир ҳафтага яқин — тахминан 180 соат ишлаб, ишдан чиққан.
У кафолат муддати билан боғлиқ масала борлигини тан олди: двигатель бир муддат омборда сақланган ва кафолат муддати тугаган бўлиши мумкин. Бироқ судланувчи бу воқеани ўғирлик эмас, балки сифат ва кафолат юзасидан келиб чиққан тижорий низо деб атади.
«Биз пул ўғирламадик, биз аҳолини газ билан таъминлашга ҳаракат қилдик», — деди Баҳодиржон Сидиқов.
Шунингдек, у шартномани ўринбосари имзолаганини, лойиҳанинг техник кузатувини эса компаниянинг тегишли департаменти амалга оширганини маълум қилди.
«Газли» ЕГОдаги дизель ёқилғиси
Яна бир эпизод «Газли» ерости газ омборида махсус техниканинг ишлаши учун Enter Engineering компаниясига дизель ёқилғиси ўтказилгани билан боғлиқ.
Сидиқовнинг сўзларига кўра, пудратчига амалда қарийб 3,8 млрд сўмлик ёқилғи топширилган. Enter Engineering дастлаб бунинг учун пул тўламаган, бироқ шартномада қарзни ихтиёрий равишда тўлаш учун 90 кунлик муддат кўзда тутилган эди.
Муддат тугаганидан сўнг «Ўзбекнефтгаз» иқтисодий судга мурожаат қилиб, қарз, пеня ва бошқа ҳисобланган тўловларни ундиришни сўраган.
Сидиқовнинг таъкидлашича, тергов буюртмачи ва пудратчи ўртасидаги фуқаролик-ҳуқуқий муносабатларга жиноий тус беришга уринмоқда. Унинг сўзларига кўра, даъво муддати ўтказиб юборилмаган, Enter Engineering эса кейинчалик қарзни тўлиқ қоплаган.
«Жанубий Кемачи»даги лойиҳа
Ўнинчи эпизод «Жанубий Кемачи» конидаги лойиҳани амалга ошириш учун Maxsusenergogaz корхонасига аванс ўтказиб бериш билан боғлиқ.
Шартнома қиймати қарийб 167 млрд сўмни, аванс тўлови эса 54,7 млрд сўмни ёки тахминан 30 фоизни ташкил этган. Сидиқовнинг айтишича, техник-иқтисодий ҳисоб-китобларни «Ўзбекнефтгаз»нинг лойиҳа институти бажарган.
Судланувчи лойиҳанинг бошиданоқ истиқболсиз бўлгани ҳақидаги даъвони рад этди. У аванс тўлови ускуналарга буюртма бериш ва тайёргарлик ишларини бошлаш учун зарур бўлганини тушунтирди.
Кейинроқ қўшимча таҳлиллардан сўнг қурилишни тўхтатиб туришга қарор қилинган. Мутахассислар газни қўшни Кўкдумалоқ нефть-газ конденсат конидаги мавжуд компрессор станциясидан фойдаланиб қазиб олиш мумкин, деган хулосага келишган.
Сидиқовнинг маълум қилишича, бу қарор бир неча миллион долларни тежаш имконини берган ва шу сабабли компания манфаатларини кўзлаб қабул қилинган. Пудратчи авансни қайтармаганидан сўнг, «Ўзбекнефтгаз» 2025 йил сентябрь ойида судга мурожаат қилган.
Маблағлар кейинчалик Бош прокуратуранинг депозит ҳисобварағига келиб тушган. Сидиқовнинг таъкидлашича, пуллар нақдлаштирилмаган, зарар эса тўлиқ қопланган.
«Култак»даги компрессор станцияси
11-эпизод ҳам Maxsusenergogaz билан боғлиқ. Ўтказилган маблағлар суммаси қарийб 31,4 млрд сўмни ташкил этган.
Қатлам босимининг пасайиши сабабли «Култак» конидан фойдаланиш муддатини 2044 йилгача узайтириш учун компрессор станциясини қуриш талаб этилган.
Ишлар бошланмаган, чунки аввалига техник ўлчовларни ўтказиш зарур бўлган. Бу маълумотлар ҳам пудратчига, ҳам станцияда ўрнатилиши керак бўлган ускунанинг хорижий ишлаб чиқарувчисига керак эди.
Судланувчи раҳбарият кейинчалик қарзни ҳисобдан чиқаришни кўзлаб, авансни қасддан ундирмаган, деган тахминни рад этди. Унинг сўзларига кўра, даъво муддати 2028 йилнинг охирида тугаши керак эди.
Сидиқов, шунингдек, ўзининг даврида «Ўзбекнефтгаз»да дебиторлик қарздорлиги бўйича аризаларни шакллантирадиган автоматлаштирилган тизим жорий этилганини сўзлаб берди. Шундан сўнг юридик департамент материалларни судга юборган.
Судланувчининг баёнот беришича, ушбу лойиҳа бўйича маблағлар ҳам Бош прокуратуранинг депозит ҳисобварағига ўтказилган. У бу пуллар нақдлаштирилгани ёки легаллаштирилгани ҳақидаги тахминни яна бир бор рад этди.
Афғонистондаги газ лойиҳаси
12-эпизод Афғонистондаги Тўти-Майдон конида газ қидируви геологияси лойиҳасига тааллуқли.
Айбловнинг далилларидан бири, Сидиқовнинг кўрсатмаларига кўра, тайёр техник-иқтисодий асосноманинг (ТИА) йўқлигидир. Судланувчи эса дастлабки геология-қидирув ишлари ўтказилиб, захиралар тўғрисида маълумот олинмагунча тўлақонли ТИА тузишнинг имкони йўқлигини айтиб, бунга эътироз билдирди.
Унинг сўзларига кўра, мамлакат ичида газ қазиб олиш ҳажмлари камайиши фонида «Ўзбекнефтгаз» Афғонистонда газ қидириш ва қазиб олиш бўйича таклиф тайёрлаб, уни Вазирлар Маҳкамасига киритган. Лойиҳа давлат порталига жойлаштирилган ва ҳукумат томонидан қўллаб-қувватланган.
Лойиҳани амалга ошириш учун компания ташкил этилган. Афғонистон томони маҳаллий банкка 24 млн доллар миқдорида кафолат депозитини жойлаштиришни талаб қилган. Яна тахминан 2 млн долларни дастлабки ишларга, жумладан, йўл қурилиши ва ҳудудни тайёрлашга йўналтириш режалаштирилган.
Сидиқовнинг таъкидлашича, «Ўзбекнефтгаз» 60 фоизлик улушни, қолган 40 фоизини эса бошқа икки сармоядор олиши керак бўлган. Давлат компанияси Eriell компаниясига Афғонистон банкига жойлаштириш учун йиллик 14 фоиз ставкада 24 млн доллар қарз ажратган.
Техник-иқтисодий асосномани дастлабки геология-қидирув ишлари ўтказилгач, 2026 йил охиригача тайёрлаш режалаштирилган эди. Сидиқовнинг фикрича, лойиҳа Афғонистондан газ етказиб берилишини таъминлаши ва Ўзбекистоннинг энергетик хавфсизлигига ҳисса қўшиши мумкин эди.
Иккита маъмурий бинонинг Anorbank’га сотилиши
Содиқов 13- ва 14-эпизодларни бирлаштирди. Улар Anorbank’га иккита маъмурий бинонинг сотилиши билан боғлиқ бўлиб, айбловга кўра, бинолар арзонлаштирилган нархда сотилган. Тахмин қилинаётган зарар қарийб 58 млрд сўмга баҳоланган.
Сидиқов ҳукуматнинг давлат органлари ва ташкилотларини келгусида Янги Тошкентга кўчиришни эълон қилганини эслатди. Янги маъмурий марказ қурилишини қисман эски биноларни сотиш ҳисобидан молиялаштириш кўзда тутилган эди.
Гап Истиқбол кўчаси, 21-уй («Ўзбекнефтгаз»нинг шўба корхонасига тегишли бўлган бино, у ерда Энергетика вазирлиги жойлашганди) ҳамда Шаҳрисабз кўчаси, 85А-уйда (собиқ «Ўзтрансгаз» биноси) жойлашган объектлар ҳақида бормоқда.
Сидиқовнинг сўзларига кўра, биноларга бир неча харидор қизиқиш билдирган. Anorbank асосчиси Қаҳрамонжон Олимов банк иккала объектни ҳам баҳоловчилар белгилайдиган нархда сотиб олишга тайёрлигини маълум қилган.
Очиқ аукцион ўтказилганида, бинолар турли харидорларнинг қўлига тушиши мумкин эди, банкка эса ходимлари кўплиги сабабли иккала объект ҳам керак бўлган. Ҳукумат қарори асосида улар тўғридан-тўғри сотилган: «Ўзбекнефтгаз» биноси — тахминан 254 млрд сўмга, «Ўзтрансгаз» биноси — 185 млрд сўмга.
Судланувчининг таъкидлашича, тушган маблағлар тўлиқлигича Янги Тошкент қурилиши дирекциясига ўтказилган.
Сидиқов айбловда тилга олинган, бинолардан бирини таъмирлаш билан боғлиқ яна 12 млрд сўмга яқин маблағни аввал бажарилган ишлар учун қарздорлик деб атади.
Шунингдек, у Вазирлар Маҳкамаси тўғридан-тўғри сотишга ёки ёпиқ аукцион ўтказишга рухсат бериш ҳуқуқига эга бўлганини, чунки тегишли ваколатлар президент қарори билан тақдим этилганини баён қилди.
«Жарқўрғоннефт»нинг сотилиши
15-эпизод Petromaruz Uzbekistan компаниясига «Жарқўрғоннефт» активининг сотилиши билан боғлиқ. Айбловда қарийб 254 млрд сўмлик маблағ қайд этилган.
Сидиқовнинг айтишича, битим у лавозимга тайинланишидан олдин тузилган. Ҳукумат қарорида объектни беш йил муддатга бўлиб тўлаш шарти билан сотиш кўзда тутилган эди.
Баҳолашни бир нечта компания, жумладан, Ernst&Young ҳам ўтказган. Сидиқов баҳолар ўртасидаги асоссиз фарқ ҳақидаги даъвони рад этди.
Харидор тўлов мажбуриятларини бажармаганидан сўнг «Ўзбекнефтгаз» судга мурожаат қилган. Суд 72,6 млрд сўм ва пеня ундириш тўғрисида қарор чиқарган.
Сидиқов, шунингдек, Petromaruz пулларининг кейинчалик бошқа хусусий корхоналар ҳисобварақларига ўтказилгани ҳақидаги даъволарга ҳам изоҳ берди. Унинг сўзларига кўра, «Ўзбекнефтгаз» хусусий компаниянинг ўз маблағларини қандай тасарруф этишини назорат қила олмасди.
Унинг таъкидлашича, битимга Вазирлар Маҳкамасининг қарори асос бўлган, харидор томонидан тўлов амалга оширилмагани эса иқтисодий низога ва суд орқали ундирувга сабаб бўлган.
Бердақда бурғилаш ишлари
16-эпизод «Бердақ» конидаги бурғилаш ишларига Россиянинг «Энергия нефтегазового сервиса» (ЭНГС) компаниясини жалб қилиш билан боғлиқ.
Кўрсатмалардан маълум бўлишича, айблов томони россиялик пудратчининг ишлар қийматини «Ўзнефтгаз бурғилаш ишлари» («Ўзбекнефтгаз» қошидаги компания) ҳисоб-китоблари билан таққосламоқда. Маҳаллий компания ишларни тахминан 59,8 млрд сўмга, хорижий компания эса 106 млрд сўмга баҳолаган.
Сидиқов таклифларнинг шартлари турлича бўлганини билдирди. «Ўзнефтгаз бурғилаш ишлари» қудуқни тахминан 200 кунда бурғилашни режалаштирган, россиялик компания эса уни 90 кунда якунлашга ваъда берган.
Бундан ташқари, пудратчи Россиядан молиялаштириш жалб қилган, тўловни олти ойга бўлиб тўлаш имкониятини тақдим этган ва ҳисоб-китобларни рублда амалга оширишни таклиф қилган.
Сидиқов ташқи компанияни жалб қилиш заруратини ўз қувватлари етишмаслиги билан изоҳлади. Унинг сўзларига кўра, «Ўзнефтгазбурғилаш»да 23 та бурғилаш дастгоҳи бўлган, ҳолбуки йиллик режада 100 га яқин қудуқ бурғилаш кўзда тутилганди.
Судланувчининг таъкидлашича, мақсад пул ўзлаштириш учун нархда тафовут яратиш эмас, балки ишларни тезлаштириш ва қазиб олиш ҳажмини ошириш бўлган.
Прокурор саволлари давомида ваъда қилинган 90 кунлик муддатга амал қилинмагани ойдинлашди: аслида ишлар қарийб 197 кун давом этган, яъни маҳаллий компания жадвалида назарда тутилган муддат билан деярли бир хил.
Сидиқов пудратчини танлашда нафақат эълон қилинган муддатлар, балки унинг аввалги натижалари, техник имкониятлари ва молиялаштириш манбалари ҳам баҳоланганини айтди.
Унинг қайд этишича, амалга оширилган бурғилаш ишлари 6 млрд куб метрга яқин газ олиш имконини берган, бу эса қишки мавсумдаги талабни қисман қоплашга ёрдам берган.
Суд ҳали бу далилни ва унинг аниқ шартнома билан боғлиқлигини текшириши лозим.
Қувурларни етказиб бериш
17-эпизод Oil Ravon Servis компанияси томонидан тахминан 37,1 млрд сўмлик қувурлар етказиб берилиши билан боғлиқ.
Сидиқовнинг таъкидлашича, харид у лавозимга тайинланишидан аввал бошланган: маҳсулот 2023 йил январь ойида биржага қўйилган, шартнома февралда тузилган, у эса «Ўзбекнефтгаз» раиси лавозимига март ойида тайинланган.
Шу сабабли у етказиб берувчини танлаш ва шартнома тузишда гўёки тил бириктирганлик даъвосига жавобан буни ташкиллаштириш «жисмонан ва юридик жиҳатдан» мумкин бўлмаганини маълум қилди.
Шунингдек, Сидиқов етказиб бериш сохта бўлгани ҳақидаги даъвони рад этди. Унинг сўзларига кўра, қувурлар амалда етказиб берилган, комиссия томонидан кўздан кечирилиб, қабул қилинган, маҳсулотлар мавжудлиги эса далолатномалар ва ходимларнинг кўрсатмалари билан тасдиқланган.
Кейинчалик етказиб берувчи қарийб 20 млрд сўм асосий қарз ва 10 млрд сўмга яқин пеня ундиришни талаб қилган. 2023 йил август ойида томонлар медиация келишувини тузишган.
Судланувчи ушбу эпизодни маблағларни ўзлаштириш эмас, балки ҳақиқатда етказиб берилган қувурлар учун тўлов юзасидан келиб чиққан низо деб атади.
Турбина ускуналарини таъмирлаш
18-эпизод турбина ускуналарини таъмирлаш ва Oilgasservisinvest компанияси билан боғлиқ. Тахмин қилинаётган зарар миқдори қарийб 15,1 млрд сўмга баҳоланмоқда.
Сидиқовнинг сўзларига кўра, «Ўзбекнефтгаз» дастлаб Siemens’га мурожаат қилишни режалаштирган, бироқ компания таъмирлаш ишларини фақат саккиз ойдан кейин бошлай оларди. Ускунани тезроқ ишга тушириш зарурати туфайли Германиянинг бошқа бир компанияси — Chemie Elektronik (унинг манфаатларини Oilgasservisinvest ҳимоя қилган) топилган ва у ишларни уч ой ичида тахминан 13 млрд сўмга бажаришга ваъда берган.
Сидиқовнинг қайд этишича, лойиҳа билан унинг ўринбосари шуғулланган, шартларни келишиб, шартномани имзолаган ҳам ўша бўлган. Собиқ раиснинг сўзларига кўра, у бу қарорларга аралашмаган.
Пудратчи ишларни белгиланган муддатда бажармаган. Сентябрь ва декабрь ойларида «Ўзбекнефтгаз» эътирозномалар юборган, шундан сўнг судга мурожаат қилиб, қарийб 15,5 млрд сўм ва тахминан 4 млрд сўм пеня ундиришни талаб қилган.
Жиноят иши қўзғатилгач, 15 млрд сўмдан ортиқ маблағ Бош прокуратуранинг депозит ҳисоб рақамига ўтказилган.
Сидиқов пуллар қайтарилганини, ушбу ҳолатни эса давлатга қайтариб бўлмас зарар сифатида эмас, балки шартнома мажбуриятларининг бажарилмаслиги деб қараш кераклигини таъкидлаган.
Даромадларни легаллаштириш айблови
Сўнгги, 19-эпизод Жиноят кодексининг 243-моддаси — жиноий фаолиятдан олинган даромадларни легаллаштириш билан боғлиқ.
Сидиқовнинг сўзларига кўра, тергов унга ва унинг қариндошларига алоқадор бўлган 20 га яқин кўчмас мулк объекти ва 4 та автомобилни хатловга олган.
Унинг айтишича, рўйхатга нафақат яқин оила аъзоларининг, балки узоқ қариндошлари, фамилиядошлари ва ўзи танимайдиган кишиларнинг ҳам мол-мулки киритилган.
Унинг сўзларига кўра, кўчмас мулкнинг бир қисми 2014−2018 йилларда ва 2022 йилда, яъни у «Ўзбекнефтгаз» бошқаруви раиси этиб тайинланишидан аввал сотиб олинган.
Сидиқов мазкур мулк тергов томонидан унга қўйилаётган жиноятлардан олинган даромадлар ҳисобига олингани ҳақидаги даъвони рад этди.
Прокурор ва адвокатнинг саволлари
Кўрсатмаларнинг асосий қисми якунлангач, прокурор ва адвокатлар Сидиқовга айрим эпизодлар юзасидан саволлар берди.
Давлат айбловчиси 90 кун ичида қудуқ бурғулашни ваъда қилган россиялик пудратчи нега амалда 197 кунга яқин ишлаганига аниқлик киритишни сўради. Сидиқов яна шартнома шартлари мажмуига — компаниянинг тажрибаси, техник имкониятлари ва ажратилган молиялаштиришга ишора қилди.
«Бу уйда пиширилган ош билан ресторанда буюртма қилинган ошнинг нархини солиштиришдек гап», — деди у ишларнинг қийматидаги фарқ ҳақида гапирар экан.
Томонлар, шунингдек, топширилган конларни баҳолаш масаласига ҳам қайтди. Сидиқов активларнинг қиймати ўзгармаганини, ҳисоб-китоблардаги фарқ эса ҚҚС ставкаси пасайтирилгач пайдо бўлганини такрорлади.
Адвокат мол-мулкни топшириш тўғрисидаги қарорлар ким томонидан қабул қилинганига аниқлик киритувчи савол берди. Судланувчи активлар рўйхати ва уларни сотиш шартлари ҳукумат қарорлари билан тасдиқланганини айтди.
Ark Chemical лойиҳаси бўйича Сидиқов «Ўзбекнефтгаз» фақат 40 фоиз улушга эгалик қилгани ва мажоритар шерикнинг ҳаракатларини бир ўзи белгилай олмаслигини яна бир бор кўрсатиб ўтди.
Шунингдек, у келгуси йил учун газ қазиб олиш режалари Schlumberger мутахассислари билан ҳамкорликда тузилганини айтди. Режаларда қаерда қазиб олишни кўпайтириш мумкинлиги, қанча қудуқ бурғилаш кераклиги, компрессор станцияларини қачон ишга тушириш ва режани бажариш учун қандай техник чора-тадбирлар зарурлиги белгилаб олинган эди.
Судланувчининг айтишича, бу прогнозлар пудратчиларни жалб қилиш ва лойиҳаларни молиялаштириш учун асос бўлиб хизмат қилган.
Бахтиёр Фозилов
Сидиқов, шунингдек, Enter Engineering, Россиянинг «Энергия нефтегазового сервиса» ва Eriell компаниялари билан лойиҳалар ва шартномаларни муҳокама қилиш чоғида ушбу компанияларнинг бенефициари Бахтиёр Фозилов билан бевосита мулоқот қилганини маълум қилди.
Унинг сўзларига кўра, у ишда номи тилга олинган Enter Engineering вакили Улуғбек Усмонов кўриб чиқилаётган лойиҳаларда қандай роль ўйнаганини билмайди ва унинг музокараларда ёки қарорлар қабул қилишда иштирок этганини кўрмаган.
Судья журналистнинг суд мажлисини ёритиш ҳуқуқини тасдиқлади
Танаффуслардан бирида судья ёрдамчиси Gazeta мухбирининг олдига келиб, унинг шахсига аниқлик киритди ва суд жараёнини ёритиш гўёки тақиқланганини айтди.
Журналист аввалги суд мажлисида қатнашганини ва ишнинг бориши ҳақида аллақачон материал эълон қилганини маълум қилди. Суд аввалроқ фото-, видео- ва аудиоёзувларни чеклаган, бироқ очиқ суд жараёнини матн шаклида ёритишга тақиқ қўймаган эди.
Ёрдамчи судьяга журналистнинг ҳозирлигини маълум қилгач, раислик қилувчи унинг шахсига аниқлик киритди ва маълумотларни эҳтиёткорлик билан эълон қилишга чақирди.
Шу билан бирга, судья жараён очиқ экани ва оммавий ахборот воситалари эркинлиги мавжудлиги сабабли мажлисни ёритишни тақиқлай олмаслигини маълум қилди. Шундан сўнг айрим адвокатлар иш иштирокчиларининг кўрсатмаларини эълон қилишга қарши чиқдилар.
Ишни кўриб чиқиш давом этмоқда. Суд ҳали ҳужжатларни ўрганиши, қолган судланувчилар ва гувоҳларни сўроқ қилиши, етказилган зарар миқдорини текшириши ҳамда айблов ва ҳимоя томонларининг важларига ҳуқуқий баҳо бериши лозим.
Жараён якунланмагунча, ўзлаштириш, мансабни суиистеъмол қилиш, лойиҳаларнинг сохталиги ва даромадларни легаллаштириш ҳақидаги даъволар суд томонидан текширилиши керак бўлган айблов версияси бўлиб қолади. Сидиқовнинг қарорлар хўжалик заруратидан келиб чиққани, ҳукумат қарорлари ижро этилгани ва фуқаролик-ҳуқуқий низолар мавжудлиги тўғрисидаги тушунтиришларига ҳам ҳали суд томонидан ҳуқуқий баҳо берилмади.
Навбатдаги суд мажлиси 7 август куни бўлиб ўтди.