Жиззах вилоятида интеграциялашган атом электр станцияси қурилишининг авж нуқтасида майдонда 10 мингдан ортиқ ишчи ва мутахассисларни жалб этиш режалаштирилмоқда, уларнинг 65−70 фоизини маҳаллий кадрлар ташкил этиши керак. Бу ҳақда президент Шавкат Мирзиёевга берилган ахборот якунлари бўйича Атом энергияси агентлиги («Ўзатом») маълум қилди.
Ўзбекистондаги биринчи интеграциялашган АЭС лойиҳаси фаол қурилиш босқичига ўтди. Ҳозирда асосий ишлар биринчи энергоблок пойдеворига қаратилган. «Ўзатом» маълумотларига кўра, 4 июндан бери майдонда 916 куб метр бетон ётқизилган, қурилиш-монтаж базаси ва пойдевор ишлари жадвал бўйича бормоқда.
«Бу босқич энди шунчаки намойиш эмас. Котлован ёпилган, бетон қуйилмоқда, база кенгаймоқда. Дирекциянинг вазифаси — иш суръатини ушлаб туриш ҳамда ер, бетон ва лойиҳа ишлари ўртасида узилишларга йўл қўймасликдир», — деди АЭС қурилиш дирекцияси директори Абдижамил Калмуратов.
Унинг сўзларига кўра, 916 куб метр — «рамзий бетон қуйиш эмас, балки биринчи блокнинг кўтариб турувчи конструкцияси бошланишидир». Кейинги босқич умумстанция иншоотларини лойиҳалашни ва узоқ тайёрлаш циклига эга ускуналарни ишлаб чиқаришни жадаллаштириш бўлиши керак.
«МАГАТЭнинг кўпчилик тавсиялари бажарилди»
«Ўзатом»да, шунингдек, атроф-муҳитга таъсирни баҳолаш ҳужжати ишлаб чиқилгани ва тасдиқлангани, кичик қувватли блокларни жойлаштириш ва қуриш учун зарур рухсатнома ва лицензиялар олингани маълум қилинди.
22−26 июнь кунлари Ўзбекистонда 16 та вазирлик ва идорадан 41 нафар раҳбар ва мутахассис иштирокида иккинчи босқичдаги МАГАТЭнинг қайта INIR миссияси (ядровий инфратузилмани комплекс кўриб чиқиш) бўлиб ўтди.
«Ўзатом» маълумотларига кўра, миссия якунлари бўйича 2021 йилда Ўзбекистонга берилган тавсияларнинг аксарияти бажарилгани қайд этилди. Тартиб-таомиллар якунлангач, расмий ҳисоботни МАГАТЭ сайтида эълон қилиш режалаштирилган.
«Ўзатом» маслаҳатчиси — умумий маълумот, таҳлил ва стратегик режалаштириш бўлими бошлиғи Розалия Камаева миссияни «бутун давлат машинасининг глобал стресс-тести» деб атади.
«Ядровий лойиҳа нафақат қуйилган бетон ҳажми билан, балки, биринчи навбатда, мамлакатнинг технологик етуклиги билан ўлчанади. Бу — ишончга асосланган лойиҳа ва мутлақ ядровий хавфсизлик шароитида фаолият юрита олиш қобилиятининг синовидир», — деди у.
Ўзбекистон атом энергетикаси учун инфратузилмани тайёрлашда сезиларли муваффақиятларга эришди, деб илгари хулоса қилган эди МАГАТЭ миссияси. Шу билан бирга, мамлакат ҳали техник-иқтисодий тадқиқотларни якунлаши ва ядровий регуляторни мустаҳкамлаши керак.
200 гектарли саноат зонаси ва 30 фоиздан ортиқ локализация
Маҳаллий корхоналар иштирокини кенгайтириш лойиҳанинг алоҳида йўналишига айланади.
«Ўзатом» баҳолашига кўра, амалдаги локализация салоҳияти лойиҳа умумий қийматининг 21 фоизигача ташкил этади. Ўзбекистоннинг 30 дан ортиқ корхонаси кабель, металл прокат, темир-бетон конструкциялари ва гидроизоляция материаллари етказиб беришга қодир.
Локализацияни 30 фоиздан ошириш учун Фориш туманида, станциядан 25 км узоқликда майдони 200 гектар бўлган ихтисослаштирилган саноат зонасини ташкил этиш таклиф қилинмоқда. У ерда 15 та йўналиш бўйича маҳсулот ишлаб чиқариш ва йиғишни ташкил этиш ҳамда 2000 тагача иш ўрни яратиш режалаштирилмоқда.
«АЭС нафақат киловатт-соат, балки саноат мактабини ҳам кўрсата бериши керак. Форишдаги саноат зонаси — маҳаллийлаштиришни декларациядан ишлаб чиқариш занжирига айлантирадиган воситадир», — деди Абдижамил Калмуратов.
Ташқи инфратузилма учун президент алоҳида мўлжал белгилади — 60−70 фоиз маҳаллий маҳсулот ва хизматлар. Дирекция раҳбарининг сўзларига кўра, ядровий орол бош пудратчининг масъулият зонаси бўлиб қолади, майдон, қурилиш базаси, материаллар ва инфратузилма эса технологик жиҳатдан мумкин бўлган жойларда Ўзбекистон компаниялари салоҳиятидан максимал даражада фойдаланиши керак.
Тармоқлар, йўллар ва 33 минг кишилик шаҳарча
АЭСнинг ташқи инфратузилмаси доирасида 388 км электр тармоқлари, подстанция, 21 км ичимлик суви қувурлари, 120 км техник сув таъминоти, 39,5 км автомобиль ва 11 км темир йўллар қуриш режалаштирилган.
Станциянинг ўз ҳудуди 525 гектарни ташкил этади. «Ўзатом» хабарига кўра, атом шаҳарчаси 100 гектар майдонни эгаллайди ва 33 минг аҳолига мўлжалланади. 10 мингга яқин хонадон назарда тутилган бўлиб, шундан 3000 тасини биринчи босқичда қуриш режалаштирилмоқда.
Шаҳарчада илмий институтлар, мактаблар, болалар боғчалари, тиббиёт, спорт ва маданият объектлари ҳам пайдо бўлади. «Ўзатом» уни келажакдаги юқори технологик илмий-саноат кластери ва эко-шаҳар деб атамоқда.
«Атом шаҳарчасини вақтинчалик вахта шаҳарчаси деб қараш мумкин эмас. Бу кадрларни минтақада мустаҳкамлайдиган ва Фориш тумани иқтисодиётини ўзгартирадиган турар жой, ижтимоий ва таълим муҳитидир. Шаҳар одамларни ушлаб туради. Вахтани эмас, балки оилаларни, мактабни, тиббиётни, нормал турмушни», — деди Калмуратов.
Қурилиш авжида 10 мингдан ортиқ киши
Станция қурилиши авж олган пайтда майдонда 10 мингдан ортиқ ишчи ва мутахассисларни жалб этиш режалаштирилмоқда. Маҳаллий кадрлар улуши 65−70 фоизни ташкил этиши керак.
2023 йилдан бери «МИФИ» Миллий тадқиқот ядро университетининг Тошкент филиалини 216 нафар талаба тамомлади. Улардан 83 нафари Хитой, Венгрия, Франция, Италия ва Жанубий Корея олий ўқув юртлари магистратура ва аспирантурасида ўқишни давом эттирмоқда. Яна 100 нафар мутахассис Ўзбекистоннинг тўртта олий ўқув юртида тайёргарликдан ўтмоқда.
«Ишга тушириш йилида станцияни фойдаланишга топшириш бошланмайди. У ҳозирдан тайёрланади. МИФИ филиалининг 216 нафар битирувчиси — бўлажак соҳанинг биринчи пойдеворидир. Лекин фақат дипломлар эмас, операторлар, муҳандислар, радиация хавфсизлиги бўйича мутахассислар ва кучли давлат бошқарув аппарати керак», — деди Розалия Камаева.
Қурилиш устидан мустақил назорат
Техник назоратни кучайтириш учун етакчи халқаро инжиниринг компанияларидан бири билан қўшма корхона тузиш таклиф қилинмоқда.
У лойиҳа ҳужжатларини, ускуналарнинг асосий тугунларини ва қурилиш ишлари сифатини мустақил баҳолаши, қурилиш дирекциясидан ташқари қўшимча назорат контурини шакллантириши керак. Қўшма корхона иштирокчилари таркиби ва тузилиш муддатлари ҳозирча белгиланмоқда.
«Бош пудратчи қуради, аммо ўз халқи ва халқаро ҳамжамият олдида хавфсизлик учун тўлиқ масъулиятни фақат буюртмачи ташийди», — деб таъкидлади Розалия Камаева.
Унинг сўзларига кўра, қўшма корхона бир вақтнинг ўзида ўзбекистонлик мутахассисларга муҳандислик ва бошқарув компетенцияларини трансфер қилишни таъминлаши керак. Лойиҳа доирасида, шунингдек, 1000 га яқин соҳавий стандартларни мослаштириш ва жорий этиш режалаштирилмоқда.
Йил охиригача ва 2027 йилда нималар қилиниши режалаштирилган
2026 йил охиригача ҳукумат лойиҳа ҳужжатларини якунлаш, ташқи тармоқлар қурилишини бошлаш, локализацияни чуқурлаштириш ҳамда буюртмачи ходимлари ва станциянинг бўлажак ходимларини тайёрлашни жадаллаштиришни мақсад қилган.
2027 йилда ВВЭР йирик блоклари учун лицензиялаш ҳужжатларини ишлаб чиқиш, умумстанция биноларини лойиҳалашни бошлаш ва узоқ тайёрлаш циклига эга ускуналарга буюртма бериш режалаштирилмоқда.
17 август куни Шавкат Мирзиёев Ўзбекистонда иккинчи атом электр станцияси лойиҳаси бўйича «катта тайёргарлик» олиб борилаётганини маълум қилди. Уни қуришнинг тахминий жойи, қуввати ва амалга ошириш муддатлари ҳозирча ошкор қилинмаяпти.
Жиззах вилоятининг Фориш туманида қурилаётган интеграциялашган АЭС тўртта энергоблокдан иборат бўлади: ҳар бири 1 ГВт қувватга эга ВВЭР-1000 реакторли иккита ва 55 МВтлик иккита РИТМ-200Н кичик модулли реакторлар. Станциянинг умумий қуввати 2110 МВт ни, кутилаётган йиллик ишлаб чиқариш эса 17 млрд кВт·соатгача ташкил этади.
«Ўзатом»нинг таъкидлашича, майдон келажакда яна иккита йирик энергоблокни жойлаштириш имконини беради.
Биринчи кичик модулли реакторнинг техник ишга туширилиши 2029 йил октябрь-ноябрига, иккинчисиники — олти ойдан кейинга режалаштирилган. Биринчи йирик энергоблокни 2033 йилда ишга тушириш, лойиҳани тўлиқ якунлашни эса 2034−2035 йилларда амалга ошириш кўзда тутилган.
Лойиҳанинг базавий қиймати илгари 9,5 миллиард доллардан ошмаслиги баҳоланган эди. Молиялаштиришнинг асосий қисмини кредит маблағлари, жумладан, Россиянинг имтиёзли экспорт кредити шаклида жалб қилиш режалаштирилмоқда.