ОАВда Ўзбекистоннинг у ёки бу ҳудудида ҳайдовчи тез ёрдам машинасини ўтказиб юбормагани ҳақида мунтазам хабарлар чиқиб туради. Кейинги сценарий одатда бир хил: ЙҲХХ ҳайдовчини аниқлайди, у билан «профилактик суҳбат» ўтказади, жавобгарликка тортади, ҳайдовчи эса бу ҳолат бошқа такрорланмаслигига ваъда беради.
Бироқ муаммони фақат жарималар билан ҳал этиб бўлмайди. Йўл ҳаракати қоидаларида оператив ва махсус хизматлар транспорт воситалари яқинлашаётганда ҳаракатланишнинг аниқ алгоритми пайдо бўлмагунча, бу ҳолат қайтарилаверади.
Бугунги кунда Ўзбекистон ЙҲҚ амалда фақат якуний талабни белгилайди: ҳайдовчилар махсус овозли сигнал ва ялтировчи маёқчаси ёқилган оператив ҳамда махсус хизматлар транспортига «йўл беришлари» шарт. Қоидаларда эса турли йўл вазиятларида буни айнан қандай амалга ошириш кераклиги тушунтирилмаган.
Оқибатда тиғиз оқимда ҳайдовчилар мустақил равишда қарор қабул қилади: бири ўнгга, бошқаси чапга ўтишга ҳаракат қилади, учинчиси эса жойида тўхтаб, олдиндаги автомобиль ҳаракатланишни бошлашини кутади. Ҳар бир ҳайдовчи астойдил йўл беришга ҳаракат қилган тақдирда ҳам, махсус транспортнинг ўтиши учун ягона ва тартибли йўлак шаклланмай қолиши мумкин.
Аниқ алгоритм керак
«Ўзбекистонда бундай вазиятда ҳайдовчиларнинг жамоавий ҳаракатлари бўйича аниқ ва тушунарли алгоритм йўқ. Қатор мамлакатларда бу масала анча батафсил тартибга солинган. Масалан, икки тасмали ҳаракатда автомобиллар қатнов қисмининг қарама-қарши чеккаларига сурилиб, тасмалар орасида бўш йўлак ҳосил қилади», — дейди барқарор мобиллик ва инфратузилма сиёсати бўйича эксперт Бобур Сирожов.
«Уч ва ундан ортиқ тасма бўлганда ҳам принцип бир хил: энг чап тасмадаги автомобиллар имкон қадар чапга, қолган тасмалардаги автомобиллар эса ўнгга сурилади. Шу тариқа, йўлак энг чап тасма ва унга туташ тасма орасида ҳосил бўлади. Ҳайдовчи қайси томонга ўтишни мустақил ҳал қилиши шарт эмас, бу қоидаларда олдиндан белгилаб қўйилади», — дея таъкидлади у.
Манба
Бундай қоидалар турлича қўлланади. Масалан, Германияда Rettungsgasse (қутқарув йўлаги) деб аталишни мажбурий шакллантириш, авваламбор, автобанларда ва кўп тасмали шаҳар ташқарисидаги йўлларда пиёдалар тезлигида ҳаракатланганда ёки оқим тўхтаб қолганда кўзда тутилган. Польшада бу қоида кенгроқ баён этилган ва бир йўналишли икки ва ундан ортиқ тасмаси бўлган қатнов қисмида, жумладан, шаҳар кўчаларидаги тиғиз ҳаракатда қўлланади.
Буюк Британияда, Ўзбекистондан фарқли ўлароқ, ҳайдовчиларнинг светофорнинг қизил чироғида тўхташ чизиғини босиб ўтиши тақиқланади — махсус транспорт олдиндан шакллантирилган йўлак ҳисобига автомобилларни бўш (жумладан, қарама-қарши) тасмалар бўйлаб айланиб ўтади.
Бу ерда энг муҳим жиҳат шундаки, йўлак ҳайдовчи кўзгуда тез ёрдам машинасини кўргандан ёки сиренани эшитгандан кейин эмас, балки ҳатто тиғиз тирбандликда ҳам олдиндан шаклланиши керак. Шу билан бирга, йўлак шошилинч хизматлар автомобиллари учун (улар бир нечта бўлиши мумкин) бўш қолиши ва ундан оддий транспортнинг фойдаланиши бу вақтда тақиқланиши лозим.
Бу йўлни бўшатиш учун зарур бўлган вақтни сезиларли даражада қисқартиради: тез ёрдам, ўт ўчириш машинаси ёки бошқа махсус транспорт пайдо бўлганда, ҳайдовчилар бир вақтнинг ўзида тартибсиз равишда йўлак очишга ҳаракат қилишлари талаб этилмайди.
Худди шундай аниқ ҳаракатлар тартибини Ўзбекистон ЙҲҚда ҳам мустаҳкамлаш лозим. Бунда қоидалар турли вазиятларни: икки, уч ва ундан ортиқ ҳаракат тасмалари, чорраҳалар, тирбандликлар, жамоат транспорти учун ажратилган тасмалар ҳамда ҳаракат бордюрлар ёки жисмоний ажратгичлар билан чекланган ҳудудларни ҳисобга олиши керак.
ЙҲҚга ўзгартириш киритилгач, кенг кўламли ахборот кампанияси: қисқа видеороликлар, схемалар, автомактаблардаги, электрон таблолардаги ва ижтимоий тармоқлардаги материаллар зарур. Қоида шу қадар оддий бўлиши керакки, ҳайдовчи уни бир неча сония ичида ёдга ола билсин.
Махсус транспорт ҳайдовчилари учун ҳам қоидалар керак
Бироқ мажбуриятлар фақат оддий ҳайдовчиларга эмас, балки ҳамма учун тушунарли бўлиши лозим. Тез ёрдам, ёнғин хавфсизлиги хизмати, ЙҲХХ ва бошқа оператив хизматлар автомобиллари ҳайдовчилари томонидан махсус чироқ ва овозли сигналлардан фойдаланиш тартибини ҳам стандартлаштириш зарур.
Амалиётда махсус транспорт ҳайдовчилари овозли сигнални бевосита чорраҳа олдида ёқадиган ҳолатлар учраб туради. Чорраҳадан ўтиб олгач, улар сигнални ўчиради ва кейинги тўсиқ олдида яна ёқади. Тиғиз оқимда бу бошқа ҳайдовчиларга махсус автомобиль ҳаракатланаётган йўналишни аниқлаш ва унга уюшқоқлик билан йўл бўшатиш учун жуда кам вақт қолдиради.
Амалдаги ЙҲҚга кўра, оператив ва махсус хизматлар транспорт воситалари бошқа ҳаракат қатнашчилари олдида имтиёзга эга бўлиши учун уларда кўк ёки кўк ва қизил рангли ялтировчи маёқчалар ҳамда махсус овозли сигнал бир вақтда ёқилган бўлиши шарт.
Аксарият ҳолларда махсус транспорт ҳайдовчилари бошқа усуллардан ҳам фойдаланади: чорраҳада тўхтаб турган автомобилларнинг ортидан келиб, қисқа муддатли овозли сигнал бериши ёки овозкучайтиргич орқали кўрсатмалар узатиши мумкин. Шу сабабли, махсус овозли сигналлар ва карнайларни қўллаш тартибини алоҳида тартибга солиш мақсадга мувофиқ: улар қайси ҳолатларда ишлатилади, махсус транспорт ҳайдовчиси асосий сигнални қачон ёқиши керак ва транспорт оқимини қанча вақт олдин огоҳлантириши лозимлиги аниқ белгиланиши зарур.
«Тизим ҳар иккала томон учун ҳам олдиндан тушунарли бўлиши керак. Оддий ҳайдовчи ўзидан қандай ҳаракат талаб қилинаётганини аниқ билиши, махсус транспорт ҳайдовчиси эса ўз яқинлашувини қандай ва қанча вақт олдин билдиришни тушуниши лозим. Фақат шундагина ўнлаб алоҳида автомобиллар ягона оқим каби ҳаракат қила олади», — деди Бобур Сирожов.
Баъзи тез ёрдам ҳайдовчилари аллақачон бундай принцип бўйича ҳаракатни мустақил ташкил этишга ҳаракат қилмоқда. Масалан, Тошкентдаги тез ёрдам машинаси акс этган ушбу видеодагидек карнай орқали автомобилларга чапга ва ўнгга сурилишни таклиф қилмоқда. Бироқ ЙҲҚда мустаҳкамланган алгоритм бўлмагани сабабли, бундай кўрсатмалар ҳайдовчиларнинг бир қисми учун тушунарсиз бўлиши табиий.
Шу сабабли, бир вақтнинг ўзида ҳам оддий ҳайдовчилар учун ҳаракатланиш қоидаларини, ҳам махсус транспорт ҳайдовчиларининг иш тартибини ишлаб чиқиш зарур. Аниқ ва бир маъноли алгоритм пайдо бўлганидан кейингина шошилинч хизматлар автомобиллари ҳаракатига қасддан халақит берганлик учун жавобгарликни кучайтиришни муҳокама қилиш мақсадга мувофиқ бўлади.