Давлат экологик экспертизаси марказининг Тошкент вилояти филиали Чорвоқ сув омборининг шарқий соҳилида барпо этилиши режалаштирилаётган Sea Breeze Uzbekistan йил бўйи фаолият юритадиган курорт мажмуаси лойиҳасининг атроф-муҳитга таъсирини баҳолаш (АМТБ)нинг иккинчи босқичини маъқуллади. Ижобий хулоса 10 сентябрда берилган ва 2029 йил 10 сентябрга қадар амал қилади.
Экологик баҳолашнинг иккинчи босқичига нималар киритилди?
Лойиҳанинг АМТБ биринчи босқичи 2026 йил 10 февралда давлат экологик экспертизасидан ўтган. Унинг якунларига кўра, буюртмачига қўшимча муҳандислик-геологик, гидрологик ва геодинамик тадқиқотлар ўтказиш, сел ва кўчки хавфини баҳолаш, лойиҳанинг ҳаво, сув, тупроқ ва биохилма-хилликка таъсирини аниқлаш, шунингдек, Чорвоқнинг шарқий соҳилидаги рекреацион қурилиш, транспорт ва муҳандислик инфратузилмасининг умумий таъсирини баҳолаш топширилган.
Бундан ташқари, геоботаник ва зоологик тадқиқотлар ўтказиш, биохилма-хилликни бошқариш режасини ишлаб чиқиш, қимматли дарахтларни сақлаб қолиш ёки кўчириб ўтқазиш, қурилиш даврида чангга қарши чоралар кўриш, чиқиндилар билан хавфсиз муомала қилиш, ерларни рекультивация қилиш ва фавқулодда вазиятларда ҳаракат қилиш режасини ишлаб чиқиш талаб этилган.
Хулосага кўра, иккинчи босқич материалларида муҳандислик-геологик тадқиқотлар натижалари, транспорт юкламасини ҳисобга олган ҳолда атмосфера ҳавосига таъсир ҳисоб-китоблари, сув истеъмоли ва оқова сувларни чиқаришга оид маълумотлар, қурилиш ва маиший чиқиндилар таҳлили, жами таъсир баҳоси ҳамда биохилма-хилликни бошқариш режаси тақдим этилган.
Биринчи босқич — 557 гектарлик бутун ҳудуд ўрнига 180 гектар
Лойиҳани бир неча босқичда амалга оширишга қарор қилинган. Биринчи босқич Чорвоқ сув омборининг шарқий соҳили бўйлаб, 4Р10 автомобиль йўлидан пастда — Боладала ва Қалашсой водийси оралиғидаги 180 гектар майдонни қамраб олади. Бу ҳудуднинг 32,4 гектардан ортиғи ҳозирда бўш ерлар ва жарликлардан иборат, қолган қисми эса турли даражада боғлар ва узумзорлар билан банд.
Буюртмачи тақдим этган материалларга кўра, биринчи босқич ҳудудида хавфли ёнбағир жараёнлари аниқланмаган. Қалашсой водийсининг сел ва кўчки хавфи мавжуд қисми ушбу босқич ҳудудига киритилмаган.
Хулосага кўра, 4Р10 автомобиль йўлидан юқоридаги тоғ ёнбағирларида вазият бошқача. У ерда кўчки, эрозия ва сел хавфи мавжуд. Экспертиза қўшимча тадқиқотлар ўтказилмасдан ва ёнбағирларни барқарорлаштириш бўйича чора-тадбирлар мажмуаси амалга оширилмасдан туриб, бу ҳудудда қурилиш олиб бориш мумкин эмаслигини қайд этган. Тадқиқотлар ва муҳандислик ишлари учун икки-уч йил талаб этилади.
Ҳужжатда қайд этилишича, ушбу тоғ ёнбағирлари дастлаб умумий майдони 557 гектар бўлган мажмуа лойиҳаси чегараларига кирган. Бироқ улар ҳозирги АМТБга киритилмаган, 1000 метрдан юқори баландликдаги тоғ ҳудуди бош режаси тақдим этилмаган. У ерда табиий ёнғоқ-мевали ўрмонларнинг катта майдонлари ва арча экилган террасаланган ёнбағирлар ҳам сақланиб қолган.
Ҳудуднинг 60 фоизи кўкаламзорлаштирилади
Майдони 180 гектар бўлган биринчи босқич учта режалаштириш ҳудудига бўлинган: Шимолий — 39,2 гектар, Марказий — 102,8 гектар ва Жанубий — 38 гектар.
Бош режага кўра, бевосита қурилиш учун 24,1 гектар ёки ҳудуднинг 13,4 фоизи ажратилади. Йўллар ва тротуарлар 18,3 гектарни, автотураргоҳлар 12,9 гектарни, қумли пляжлар 12,2 гектарни, сунъий сув ҳавзалари 3,4 гектарни эгаллайди.
Декоратив кўкаламзорлаштириш учун 79,2 гектар ажратиш режалаштирилган. Яна 14,1 гектарни сув оқими водийлари бўйлаб табиий яшил ҳудудлар, 8,5 гектарни соҳил бўйи ўсимликлари, 7,3 гектарни ёнғоқ-мевали ўрмонлар эгаллайди. Лойиҳага кўра, кўкаламзорлаштирилган ҳудудларнинг умумий улуши 60,6 фоизни ташкил этади.
Ҳудудда боғлар, бассейнлар, пляжлар ва аттракционлар ташкил этиш режалаштирилган. Мажмуа ичидаги йўллар ва қатнов қисмларининг умумий узунлиги 13,6 км бўлади. Ёқилғи қуйиш шохобчаси ва техник хизмат кўрсатиш станциясини курорт ҳудудидан ташқарида, 4Р10 автомобиль йўли ёнига жойлаштириш режалаштирилган.
Чорвоқ бўйлаб 100 метрли ҳудуд қурилишсиз қолади
Чорвоқ сув омборининг мажмуа ҳудуди бўйлаб сувни муҳофаза қилиш зонаси 4,8 кмга чўзилади. Унинг кенглиги 100 метрни ташкил этади. Зона таркибига сув омборининг максимал тўлдирилиш сатҳи — 896 метр, мажбурий димланиш сатҳи — 891,25 метр ва нормал димланиш сатҳи — 890 метрни ҳисобга олган ҳолда 920 метр белгисигача бўлган соҳил бўйи ҳудуди киради.
Майдони 8,5 гектар бўлган соҳил бўйи ҳудуди рекреация мажмуаси чегараларига киради, бироқ унда қурилиш режалаштирилмаган. Унинг чегараси бўйлаб огоҳлантирувчи белгилар, ахборот тахталари ва кузатув пунктлари ўрнатилиши керак.
Шимоли-ғарбий қисмда иккита дала ҳовли участкаси ва улардаги тўртта бир қаватли бино жойлашган. АМТБ материалларида улар соҳил бўйи ҳудудининг 100 метрлик муҳофаза зонасида жойлашгани ва шу сабабли бузилиши кераклиги кўрсатилган.
Чашмасой ва Гулсарисойнинг қайир ва ўзан қисмларида 4,1 гектар водий ўрмонларини сақлаб қолиш, Гулсарисойнинг чап ёнбағрида эса умумий майдони 7,3 гектар бўлган ёнғоқ-мевали ўрмонларнинг бешта участкасини асраб қолиш режалаштирилган. Майдони 8,5 гектар бўлган соҳил бўйи ҳудуди ҳам қурилишдан холи қолиши керак.
Тақдим этилган материалларга кўра, биринчи босқич ҳудудининг бевосита кўриб чиқилаётган қисмида Қизил китобга киритилган ўсимлик ва ҳайвон турлари аниқланмаган.
Қимматли дарахтлар сақланади, кўчирилади ёки ўрни қопланади
Экспертиза қимматли дарахт ва буталарни, жумладан, ёнғоқ дарахтларини тўлиқ сақлаб қолиш ёки бошқа жойга кўчиришни таъминлашни талаб қилди. Бошқа дарахтларни сақлаб қолиш ёки кўчириш имкони бўлмаган тақдирда, битта кесилган дарахт ўрнига 10 та дарахт экиш ҳисобидан компенсациявий кўчат экиш белгиланган.
Тадқиқот ўтказилмагунча ва зарур келишувлар олинмагунча дарахтларни кесиш тақиқланади.
Лойиҳа материалларида Зарафшон арчаси, ёнғоқ ва Сиверс олмасини сақлаб қолиш ёки кўчириш ҳам кўзда тутилган. Қурилиш ҳудудида қолдириладиган дарахтлар тўсиқ билан ўралиши керак. Қурилиш материалларини ва техникани дарахтлардан 2,5 метрдан, буталардан 1,5 метрдан яқин масофада жойлаштиришга йўл қўйилмайди.
Бундан ташқари, буюртмачига олиб ташланадиган унумдор тупроқ қатлами ҳажмини аниқлаштириш ва бузилган ерларни рекультивация қилиш режасини ишлаб чиқиш топширилди. Лойиҳа ҳисоб-китобларига кўра, қурилиш даврида қарийб 726 минг куб метр тупроқ қатлами олиб ташланади. У вақтинча сақланиб, кейин кўкаламзорлаштириш ишларида ишлатилади.
Сув Чорвоқдан олинади, канализация бўйича алоҳида экспертиза ўтказилади
Қурилиш даврида техник эҳтиёжлар учун сувни Чорвоқ сув омборидан вақтинчалик соҳил бўйи сув олиш иншооти орқали олиш режалаштирилган. Қурилиш ишчиларини хўжалик-ичимлик суви билан таъминлаш Боладаланинг амалдаги сув тармоғи орқали амалга оширилади.
Қурилиш босқичида умумий сув истеъмоли 722,3 минг куб метр деб баҳоланган. Шундан қарийб 720 минг куб метри ишлаб чиқариш-техник эҳтиёжларга тўғри келади.
Фойдаланиш даврида сув олиш иншоотини соҳилдан 100 метр узоқликдаги сув усти платформасига жойлаштириш режалаштирилган. Платформадан Боладала ва Яккатутгача бўлган магистрал ичимлик суви тармоғининг узунлиги 14 км, ички тармоқларники эса яна 13 кмни ташкил этади. Мажмуа эҳтиёжлари учун тўғридан-тўғри сарфланадиган сув миқдори йилига 734,3 минг куб метр деб баҳоланган.
Бундан ташқари, яшил ҳудудлар, пляжлар ва қопламаларни суғориш учун йилига қарийб 3,29 млн куб метр сув кўзда тутилган. Материалларга кўра, унинг қарийб 1 млн куб метри дренаж ва сув чиқариш тармоғига, кейин эса Чашмасой ва Гулсарисойга тушади.
Қурилиш даврида хўжалик-маиший оқова сувлар учун дастлаб суткасига 10 куб метргача қувватга эга модулли тозалаш иншоотлари кўрсатилган. Бироқ экспертиза ишчилар сони ошиши мумкинлигини ҳисобга олган ҳолда бундай қувват етарли эмас деб топди.
Ишчилар сони энг юқори даражага — 800 кишига етганда, фақат асосий таркибий қисмлар бўйича ҳисобланган оқова сув ҳажми суткасига 100−116 куб метрга етиши мумкин. Шу сабабли буюртмачига умумий қуввати суткасига камида 200 куб метр бўлган маҳаллий тозалаш иншоотларини назарда тутиш топширилди.
Хўжалик-маиший оқова сувларни тозалаш даражаси камида 80 фоиз бўлиши керак. Экспертиза тозаланмаган ёки етарлича тозаланмаган оқова сувларнинг Чорвоқ сув омбори, Чашмасой, Гулсарисой ва бошқа сув оқимларига тушишини истисно этишни алоҳида талаб қилди.
Канализация коллектори сув омборини кесиб ўтади
Мажмуа ишга туширилганидан кейин хўжалик-маиший оқова сувларни Бўкачўл канализация коллекторига йўналтириш режалаштирилган. Бунинг учун уни Чорвоқнинг ғарбий соҳилидан шарқий соҳилигача узайтириш кўзда тутилган.
Узунлиги 1420 метр бўлган янги қисм сув омборининг энг тор жойидаги акваторияни кесиб ўтиши керак. Бетон қозиқлар устига ҳимоя қобиғи ичида диаметри 426 мм бўлган иккита металл қувур — асосий ва захира қувури ётқизилиши режалаштирилган. Шундан сўнг оқова сувлар Чирчиқ тозалаш иншоотларига йўналтирилади.
Шу билан бирга, экологик экспертиза ушбу канализация ўтиш жойи мустақил объект сифатида кўриб чиқилиши кераклигини тўғридан-тўғри кўрсатган. Уни қуриш ва фойдаланиш учун алоҳида АМТКТБ (Атроф-муҳитга таъсир кўрсатилиши тўғрисидаги баёнот) ишлаб чиқиш ва давлат экологик экспертизасидан қайта ўтиш талаб этилади.
Буюртмачига насос станциялари ва тозалаш иншоотларини захира электр таъминоти билан таъминлаш, босимли қувурларда эса автоматик авариявий беркитгичларни ўрнатиш ҳам топширилган.
Экспертиза авария сценарийларини баҳолашни талаб қилди
Хулосада эҳтимолий фавқулодда вазиятлар алоҳида санаб ўтилган: канализация коллекторининг ёрилиши, насос станциясининг ишдан чиқиши, электр таъминоти узилиши, резервуарларнинг тўлиб кетиши, босимли сув қувурининг шикастланиши ва тозаланмаган оқова сувларнинг авариявий чиқарилиши.
Ҳар бир сценарий бўйича буюртмачи эҳтимолий таъсир ҳудуди, ифлослантирувчи моддалар ҳажми, уларнинг тарқалиш вақти ва оқибатларни чеклаш чораларини белгилаши керак. Шунингдек, аварияларга жавоб қайтариш режаси, аҳолини огоҳлантириш ва эҳтимолий сув босиши ҳудудларидан эвакуация қилиш схемасини ҳокимлик, ФВВ ва маҳаллалар иштирокида тайёрлаш зарур.
Экологик мониторингнинг алоҳида дастурида створдан юқори ва қуйи қисмларда сув сифати назорати, ўзанларда ишлар олиб борилаётганда сувнинг лойқалиги ва муаллақ моддалар миқдори, шунингдек, ёнбағирлар ҳолати ва кўчки жараёнларини кузатиш назарда тутилиши керак.
Қурилиш давридаги чиқиндилар
АМТБ материалларида қурилиш даврида бешта стационар ва тарқоқ манбадан 14 турдаги ифлослантирувчи модда чиқиндиларининг умумий ҳажми 132,25 тонна деб баҳоланган.
Асосий улуш углерод оксиди — 56,2 тонна, азот диоксиди — 18,8 тонна, углеводородлар — 17,2 тонна ва ноорганик чанг — 12,8 тоннага тўғри келади. Тақдим этилган материалларга кўра, қурилиш майдонидан ташқаридаги ер устидаги максимал концентрациялар ҳисоб-китобида белгиланган меъёрлардан ошиш аниқланмаган.
Қурилиш техникаси ва транспорт каби ҳаракатланувчи манбалардан чиқадиган чиқиндилар эса қурилиш даври учун 692,9 тонна деб баҳоланган. Хулосада қурилиш босқичида атмосфера ҳавосига таъсир вақтинчалик бўлиши қайд этилган.
Чангни камайтириш учун экспертиза қурилиш майдонларини суғориш, Евро-5 стандартига жавоб бермайдиган автомобиллардан фойдаланишни чеклаш ва техникаларнинг техник ҳолатини назорат қилишни талаб қилди.
Ижобий хулоса — қурилишга рухсатнома эмас
Давлат экологик экспертизаси маркази Тошкент вилояти филиали якунда Sea Breeze Uzbekistan лойиҳасининг АМТБ иккинчи босқичини маъқуллади.
Шу билан бирга, хулосада лойиҳани амалга ошириш мумкинлиги ҳақидаги ҳужжат рухсат берувчи ҳужжат ҳисобланмаслиги ва қонунчиликда назарда тутилган бошқа рухсатларни олиш заруратини бекор қилмаслиги алоҳида таъкидланган.
Хулоса уч йил давомида амал қилади. Лойиҳа ечимлари ўзгарган ёки белгиланган экологик талаблар бажарилмаган тақдирда янги АМТКТБ талаб қилиниши ёки хулосанинг амал қилиши тўхтатилиши мумкин.
Мажмуа фойдаланишга топширилишидан олдин Sea Breeze Uzbekistan атроф-муҳитга таъсирни баҳолашнинг якуний босқичидан ҳам ўтиши керак. Унда мазкур хулосада белгиланган талабларни ҳисобга олган ҳолда материаллар тақдим этилади.
Экология қўмитаси: ташрифлар давомида талаблар бузилгани аниқланмади
Экология ва иқлим ўзгариши миллий қўмитаси 30 сентябр куни Sea Breeze лойиҳасининг атроф-муҳитга таъсирини баҳолашнинг биринчи ва иккинчи босқичлари якунлангани ҳамда улар бўйича давлат экологик экспертизаси хулосалари олинганини маълум қилди.
Қўмита таъкидлашича, лойиҳа амалга оширилиши жараёнида экологик баҳолаш давом этади. Қурилиш тугалланганидан сўнг объектларни фойдаланишга топширишдан олдин якуний босқич ҳам назарда тутилган.
Муассаса маълумотига кўра, давлат назоратидан ташқари, лойиҳани Жамоатчилик кенгаши аъзолари ҳам кузатиб бормоқда. Улар ҳудудга чиқиб, яшил ҳудудлар ҳолати, чиқиндилар билан ишлаш ва табиатни муҳофаза қилиш чора-тадбирларининг бажарилишини текширмоқда.
Қўмита ҳозирга қадар ўтказилган ташрифлар натижасига кўра белгиланган экологик талаблар бузилганини кўрсатувчи ҳолатлар аниқланмаганини маълум қилди.
2025 йил 1 августда Ўзбекистон ҳукумати Чорвоқ сув омбори бўйида Sea Breeze Uzbekistan курорт мажмуасини қуриш шартларини тасдиқлаган. Инвестор 577 гектар ерни 25 йилга арзонлаштирилган нархда ижарага оляпти ва ҳужжатларни тайёрлаш билан параллел равишда қурилиш ишларини олиб бориши мумкин. Дарахтларни кўчириш ҳам кўзда тутилган.
Бош режани тезкорлик билан ишлаб чиқиш учун Британиянинг Scott Brownrigg архитектура фирмаси жалб қилинган.
Инвестициялар, саноат ва савдо вазирлиги курорт ҳақидаги саволларга жавоб берар экан, у хусусий инвестициялар ҳисобидан, бюджет маблағларисиз қурилаётганини маълум қилган. Рағбат сифатида ер учун ижара ҳақи камайтирилган, бироқ инвестор 240 млн доллар тўлаши керак. «Бу Чорвоқни энг яхши жаҳон курортлари тажрибаси асосида меҳнат қилиш ва яшаш маркази, шунингдек, умуммавсумий халқаро туризм комплексига айлантиради», — дея баёнот берган вазирлик.