Сентябрь ойида Ўзбекистонда суюлтирилган газ бозори биржада нархлар ўсишига қўйилган чеклов бекор қилинганидан сўнг кескин ўзгаришларни бошдан кечирди.
2024 йил ноябридан сентябрь ойининг ўрталаригача биржада суюлтирилган газ нархининг ўсиши чекланган спред билан ушлаб турилган эди — сотиш нархи сотувчининг бошланғич нархидан 20 фоиздан ортиққа фарқ қилиши мумкин эмасди.
12 сентябрь куни президент суюлтирилган газ таъминоти тизимига бозор механизмларини босқичма-босқич жорий этиш тўғрисидаги қарорни имзолади. Ҳужжатга кўра, Ўзбекистонда ишлаб чиқариладиган ва импорт қилинадиган суюлтирилган газ (ишлаб чиқарувчилар ва импорт қилувчилар томонидан ўз ёнилғи қуйиш шохобчалари орқали сотиладиган ҳажмлар бундан мустасно) фақат биржа орқали сотилиши керак.
Шу билан бирга, биржа нархининг товарни савдога қўйиш нархига нисбатан ўсиш чегарасини — спредни белгилаш бекор қилинди. Қарорда айнан ушбу норма кучга кириши учун алоҳида муддат кўрсатилмаган. Ҳужжатнинг ўзи эса 15 сентябрдан кучга кирди.
17 сентябрь куни пропаннинг биржадаги нархи 60 фоиздан кўпроққа ошиб, бир тоннаси учун 7,412 млн сўмдан 11,904 млн сўмгача кўтарилди.
Ушбу сакрашдан сўнг, автомобилларга газ қуйиш шохобчаларида ҳам суюлтирилган газ шундай кескин қимматлашиши мумкинлиги ҳақида хавотирлар пайдо бўлди.
Бироқ Gazeta’нинг суюлтирилган газ савдоси бозоридан хабардор суҳбатдоши таъкидлашича, сентябрь охирига келиб кўпчилик ҳудудларда бундай ўсиш кузатилмаган. Унинг маълумотларига кўра, жанубий вилоятларнинг айрим туманларида пропаннинг литри тахминан 11 минг сўмдан, баъзи ҳудудларда эса 9000−10 000 сўмдан сотилган. Марказий ва шарқий вилоятларда нарх асосан 8000−9000 сўм атрофида сақланиб қолган.
Суҳбатдош буни спред бекор қилингунга қадар харидорларнинг ҳақиқий харажатларининг бир қисми бевосита биржа нархида акс этмаган бўлиши мумкинлиги билан изоҳлади. Унинг тасдиқлашича, бозорнинг айрим иштирокчилари сотувчиларга биржадан ташқари қўшимча равишда «шапка» деб аталувчи тўловни амалга оширган ва кейинчалик бу харажатларни чакана нархга қўшиб юборган.
Унинг баҳолашича, чеклов олиб ташлангандан сўнг қийматнинг бу қисми савдолардан ташқари қўшимча тўловлар орқали шаклланмасдан, бевосита биржа нархида акс эта бошлаган.
Нисбатан бозорга хос нарх шаклланиши шу билан бирга тадбиркорлар учун импортнинг жозибадорлигини ошириши кутилган эди: ички ва импорт нархлари ўртасида етарлича тафовут бўлганда, етказиб берувчиларга кўпроқ суюлтирилган газ олиб келиш фойдалироқ бўлади. Импорт таклифининг ўсиши эса, ўз навбатида, рақобатни кучайтириши ва нархларни жиловлаши керак эди.
17 сентябрдаги кескин сакрашдан сўнг пропан нархи аста-секин пасая бошлади. Ой охирига келиб пасайиш кетма-кет етти савдо куни давомида кузатилди.
Бироқ 30 сентябрь куни тенденция ўзгарди. Иқтисодчи Отабек Бакиров пропаннинг ўртача нархи 371,4 минг сўмга ошиб, тоннаси 11,364 млн сўмга етганига эътибор қаратди.
Шу билан бирга, сотиш ҳажми 1018 тоннагача қисқарди. Бу олдинги кунлардаги ҳажмлардан қарийб 25 фоизга ва 23 сентябрдаги савдолардан тахминан 70 фоизга камдир.
Бакиров таклифнинг қисқаришига ҳам эътибор қаратди. Хусусан, 30 сентябрь куни энг йирик ишлаб чиқарувчи — «Ўзбекнефтгаз» бўлинмалари биржага суюлтирилган газ чиқармади. «Лукойл»нинг таклифи эса 50 тонна атрофида бўлди.
Бунда ойнинг сўнгги кунларида биржа савдоларида «Ўзбекнефтгаз» суюлтирилган газининг йўқлиги компания томонидан олдиндан эълон қилинган жадвалга мос келар эди.
3 сентябрь куни «Ўзбекнефтгаз» биржа сайтида суюлтирилган газни сентябрь ойи учун савдога қўйишнинг тасдиқланган жадвалини жойлаштирди. Компания бир ой ичида жами 4500 тонна маҳсулот сотишни режалаштирган эди.
Ҳужжатга кўра, сентябрь ойидаги сўнгги ҳажмлар 25 сентябрь куни савдога чиқарилиши керак эди. Жадвалда 28, 29 ва 30 сентябрь кунлари учун етказиб бериш назарда тутилмаганди.
Умумий ойлик ҳажмнинг 1500 тоннаси Муборак газни қайта ишлаш заводи, 1200 тоннаси Шўртан нефть ва газ қазиб чиқариш бошқармаси, 940 тоннаси Газли нефть ва газ қазиб чиқариш бошқармаси ҳиссасига тўғри келган. Яна 560 тоннани Шўртан нефть ва газ қазиб чиқариш бошқармаси «Uz-Gas Energy» билан комиссион шартнома асосида ва 300 тоннани Муборак газни қайта ишлаш заводи «Sanoat energetika guruhi» билан шартномага асосан савдога қўйиши режалаштирилган эди.
28 августдаги хат билан тасдиқланган «Лукойл» графигига кўра, сентябрь ойида компания 1050 тонна суюлтирилган газни (кунига 50 тоннадан) сотувга чиқаришни режалаштирган эди.
Энергетика вазирлиги: ички таклифни ошириш режалаштирилмаяпти
Gazeta’нинг сўровига жавобан Энергетика вазирлиги биржа савдоларининг эркинлаштирилиши бозорга чиқариладиган ички ишлаб чиқаришдаги суюлтирилган газ ҳажмини оширишни назарда тутмаслигини маълум қилди.
Суюлтирилган газнинг биржа савдоларидаги мавжуд чекловларни бекор қилишдан асосий мақсад савдога қўйиладиган ички ресурслар ҳажмини ошириш эмас, балки тадбиркорларнинг импорт бўйича имкониятларини кенгайтириш ва шу орқали импорт ҳажмини кўпайтиришдан иборат», — дея маълум қилди Энергетика вазирлиги.
Вазирликнинг таъкидлашича, ички ишлаб чиқарилган суюлтирилган газ учун аҳолини арзонлаштирилган нархларда таъминлаш устуворлиги сақланиб қолади.
«Аҳолини ушбу ресурс билан кафолатланган ва узлуксиз таъминлаш мақсадида очиқ биржа савдоларига чиқариладиган ички ресурслар ҳажмини ошириш мақсадга мувофиқ эмас деб ҳисобланади», — деб қайд этди идора.
Президент қарорида ҳам суюлтирилган газни аҳолига етказиб бериш устуворлиги тўғридан-тўғри белгилаб қўйилган. 1 ноябрдан янги тизим ишга тушиши керак: «Ҳудудгазтаъминот» ҳузурида ташкил этилган «LPG-Trade» компанияси биржа орқали газ сотиб олиб, уни аҳолига етказиб беради, хусусий тадбиркорлар эса аҳолини, шу жумладан импорт ҳисобидан суюлтирилган газ билан таъминлаши мумкин бўлади.
Шунингдек, ҳукуматга бир ой муддатда «Lukoil Overseas Supply and Trading Ltd» билан компания объектларида ишлаб чиқариладиган суюлтирилган газнинг барча ҳажмини товар-хомашё биржасининг махсус майдончаси орқали сотиш (бу ерда газ аҳоли учун имтиёзли, субсидияланадиган нархларда сотилади) бўйича музокаралар ўтказиш топширилди.
Миллий статистика қўмитаси маълумотларига кўра, пропан август ойида 5,8 фоизга, йил давомида эса 41,4 фоизга қимматлашган.
Март ойида Рақобатни ривожлантириш қўмитаси пропан савдосида 31 та импортчи компания қонунчилик талабларини бузганини, жумладан, таклифни чеклаш, бошланғич нархларни ошириш ва биржани четлаб ўтиб савдо қилганини маълум қилган эди. 12 та компанияга нисбатан рақобатни чеклашга қаратилган келишилган ҳаракатлар аниқланган. Қоидабузарларга 28,9 млрд сўм миқдорида жарима солинди, яна 34,1 млрд сўмлик асоссиз олинган маблағлар бюджетга ўтказилиши белгиланди.
Қўмита бу ҳолатни бозор тузилмасининг ўзгариши билан боғлади. Ўша пайтда биржа савдоларида импорт пропанининг улуши 20 фоиздан 90 фоизгача кескин ошди, маҳаллий маҳсулот эса тобора кўпроқ аҳоли ва ижтимоий соҳа эҳтиёжларига йўналтирилмоқда. Натижада, идоранинг таъкидлашича, айнан импорт гази биржадаги ўртача нархни белгилай бошлаган.